ميان حيات در اين دو قسم مشكل گردد مريض را در حمام چندان نشانند كه اعضا گرم شوند و تشنگى غلبه كند آن گاه پاره يخ يا چيزى سرد بر شكم او نهند بس نگاه كنند اگر بالاى ناف او بلندتر و حركتى در آنجا پديد آيد كرم دراز بود .
و اگر زير ناف او بلندتر شود و حركت ظاهر گردد حب القرع و غيره باشد .
و اگر با خارش مقعد باشد و لزوم لذع متصل آن و گاهى اشتداد وى تا آنكه غشى آرد و خواهش حاجت براز و دوام نرمى آن و هنگام اجتماع آنها زير سر پهلوها و در پشت ثقل محسوس شود بر كرم كوچك دلالت كند .
علاج كرم دراز و حب القرع و غير آن بايد كه تا سه روز شير و شكر بنوشند ، بعد از آن بهر قتل و اخراج كرم برنگ كابلى و درمنهء تركى و تربد سفيد هر يك ده جزو سرخس و قنبيل و ترمس و حب النيل و قسط تلخ هر يك پنج جزو نمك هندى يك نيم جزو كوفته بيخته تا يك توله با شير و شكر بخورند .
و در نسخه حكيم شفائى خان وزن برنگ مقشر و تربد هر واحد يك درم و درمنه دو درم و باقى ادويه هر يك پنج درم و نمك هندى يك دانگ است .
جالينوس گويد كه برنگ كابلى در قتل ديدان فعل قوى وارد ليكن مضر امعا است و مصلح آن كتيرا است و سرخس مفيد خفتان و حزن و غم و ابخره سوداويه است مگر آنكه مضر ريه است و مصلح آن شيح و قنبيل از امهات ادويه كرم است به قوت مگر مضر امعا است و مصلح او شيح و كتيرا است و قسط تلخ از ادويه شريفه در اسقاط ديدان و جنين است و مضر مثانه و مصلح آن گلقند عسلى است و تربد مخرج بلغم لزج از اعماق بدن است پس قطع ماده كرم كند و اعانت ادويه بر اخراج كرم نمايد .
و بعضى نفس تربد را نيز از ادويهء مخرجهء قاتلهء كرم شمردهاند و نمك مستاصل بلغم و رطوبات لزجه و خام است و جيدتر در آن هندى است و از اين جهت قتل ديدان و اخراج آن مىكند و برگ شفتالو و نمك و شونيز مساوى با زهرهء گاو و سركه سرشته و يا درمنهء تركى و وج و صبر و قسط تلخ و كالى زيرى و سياهدانه هر يك دو مثقال به آب برگ شفتالو و يا مغز بادام تلخ و قنبيل و ترمس و بيخ كبر و كرنب به سركه آميخته بر شكم ضماد كنند .
و اگر در مزاج حرارت باشد ادويه حاره استعمال نكنند بلكه ادويه بارده چون آب برگ كاسنى و خرفه و توت سياه و خرنوب و سكنجبين و طبيخ پوست درخت توت شامى و پوست درخت انار ترش و نقوع سماق و مانند آن كه مسطور گردد به كار برند و بعد سقوط كرم و حب القرع آبكامه از چهار درم تا ده درم بر نهار بنوشند و از اغذيه لزجهء رطبه مثل هريسه و پائچه و پنير تر و نان فطير منع كنند .
ذكر ادويهء مفرده و مركبهء يونانيه كه قاتل اقسام كرم است
[ نسخه 1 ]
ضماد بيخ قثاء الحمار بر ناف و گرد او و خون درمنهء خراسانى از سه درم تا چهار درم در اخراج دود و حيات شكم مجرب سويدى است .
و ضماد ترمس مطبوخ مهرا و كذا بخور مريم و كذا آب آرد شيلم به آب ترمس تلخ سرشته و كذا شونيز در آب نعناع يا به سركهء تند سرشته و شرب پوست بيخ انار ده درم به آب سماق بعد رياضت شديد و كذا آب نعنع و كذا نعنع به سركه و كذا آب آن دو اوقيه يا اوقيه به شير بز و كذا برادهء چوب ساج و كذا نفط سفيد و كذا نمام به سركه جوشانيده و كذا برنج كابلى دو درم سوده تنها يا به سركه سرشته و كذا اول ثوم خورده بعده برنگ كابلى سوده به عسل سرشته خوردن و كذا غاريقون سه اوثولوسات به عسل و كذا تخم كاكنج دو درم با شيح ارمنى يك درم و كذا كنجد مع پوست .
و كذا جرجير خام و پخته و كذا تخم آن و كذا زنجبيل به آب باديان و كذا روغن بيدانجير چهار درم به ماء الاصول و كذا نخود يك شبانه روز در سركه تر كرده تنها يا به خردل و زيت خوردن و كذا آب مطبوخ كرنب و كذا شاهتره با هليله زرد و كذا خوردن نخود برى و كذا آب زيتون سياه با عسل و سركه مساوى و كذا آب گشنيز سبز به ميفختج و كذا فاغره و كذا سداب تازه باريك ساييده در زيت خوشبو پخته صاف كرده .
و كذا شيلم سوده به عسل سرشته به قدر ملعقه و كذا عسل و نمك طعام و پودينه و كذا سماق در آب خوب ماليده صاف كرده در آن شيرهء تخم خرفه برآورده و كذا شيح كرخى سه درم به عسل و كذا زاج ثمن درم به ادويهء ديدان آميخته و كذا قيشور سوخته دو درم و شرب و ضماد مازريون ( ماذريون ) هر واحد مخرج ديدان و حيات است .
و ايضا دوقو و شيح ارمنى و ترمس تلخ مساوى شش درم خوردن و كذا زعفران و مر و ترمس مساوى در شراب مطبوخ تناول كردن در اخراج حب القرع از مجريات سويدى است .
و شرب آب نبات خرفه و خوردن بقلهء آن و بعده نوشيدن آب آن و كذا خوردن ثوم خام بر ناشتا تا هفت روز متواتر و كذا حرف بابلى سه درم به يك درم شكر و كذا آب سداب و كذا جوز هندى كهنه و كذا آب برگِ شفتالو و كذا آب گل آن و كذا مغز تخم آن و كذا قردمانا و سرخس و ترمس و مر و كذا قردمانا و زوفاى خشك و كذا مازريون سياه شش درم در يك نيم رطل آب پخته تا نصف بماند .
و كذا جرم آن يك مثقال به طبيخ پودينهء جبلى و كذا سرخس چهار مثقال و ربع درم سقمونيا به شراب عسل و قبل اين خوردن ثوم بر ناشتا و كذا سرخس دو درم و كرويا دو درم و كذا آب كرنب به آب شيح جبلى و آب كرفس آميخته و كذا پوست درخت توت شامى جوشانيده و كذا قلقند به عسل يك درم تا دو درم تنها يا به قنبيل .
و كذا قسط هندى يك مثقال به آب يا به عسل و كذا پودينهء سوده بر سركه و نمك پاشيده و كذا پودينهء نهرى به عسل و نمك و كذا قيشور سوخته سه درم