قوى بود اوفى معين بر دفع آن را كفايت كند و ادويهء جيده بنا بر اين شأن ايارج فيقرا و بسفائج و غاريقون و افسنتين است از ايارج فيقرا براى قوى تا يك نيم مثقال و براى ضعيف تا يك مثقال بخورانند و آن به روغن بيدانجير قوىتر و جيدتر بود و سفوف تربد مع جعده مذكور در قرابادين خيلى سودمند و مفتح و مسهل است .
و اگر احتياج به مسهلات قوىتر افتد از استعمال مثل حب اصطمخيقون و حب سكبينج چاره نباشد و گاه حاجت آيد به مثل ثيادريطوس و لوغاذيا .
و اما اضمده مثل ضماد متخذ از جعده و آرد ترمس و به زور مدره و مثل ضماد متخذ به حلتيت و اشق و افسنتين و كماذريوس و مصطكى و زعفران به روغن ناردين و موم استعمال كنند .
[ مسيحى ]
مسيحى گويد كه هرگاه در مجارى كبد يا در عروق دقيقه متصل ميان كبد و امعا سدد حادث شود بايد كه اشياى ملطف و مفتح و جالى و منقى مثل سكنجبين عنصلى و مطبوخ ترمس تلخ و مطبوخ پوست كبر و مطبوخ غافث و بيخ اذخر و بيخ باديان و بيخ كرفس و بيخ سوسن آسمانجونى و مصطكى و انيسون و ريوند و لك و فوه و حلبه و سليخه و مويز منقى و انجير با روغن بادام شيرين و تلخ و حشيش و غافث و افسنتين يا عصارهء او و جعده و سنبل و عصارهء قنطوريون دقيق و جنطيانا و سركهء عنصل و غاريقون مع عصارهء غافث استعمال كنند .
و اما ادويهء مركبه كه آن را صلاحيت دارد دواء اللك و دواء الكركم جيد و اثاناسيا معمول به جگر گرگ باشد .
و چون ارادهء تنقيهء كبد و تفتيح مجارى آن به غير تسخين و تبريد نمايند اين دوا بخورانند سنبل رومى سه جزو افسنتين يك جزو هر دو را كوفته بيخته به عسل كف گرفته معجون سازند و يا افسنتين و انيسون و ريوند به طبيخ فطراساليون بدهند .
و ايضا اسهال طبيعت به ايارج فيقرا يا به بسفائج و غاريقون چون به انيسون و تخم كرفس و مصطكى و اسارون بخورند نافع بود و از خارج به آرد ترمس و جعده و به زور مدر بول ضماد كنند .
[ مجوسى ]
مجوسى گويد كه اگر سده در جانب مقعر از كبد باشد اسهال به مطبوخ افتيمون و به حقنهء مسهله كه در آن به زور مفتح سدد باشد بايد كرد و بعض معجونات مفتحه سدد مثل دواء الكركم و دواء اللك و اثاناسيا و معجون بنداويقون كه آن را فعل نيك در تفتيح سدد و تحليل رياح است بايد داد و تضميد كبد به اين ضماد نمايند بابونه اكليل الملك برنجاسف هر واحد ده درم تخم كرفس نانخواه هر واحد سه درم مصطكى سنبل الطيب اسارون هر واحد دو درم فراسيون بادام تلخ هر واحد سه درم همه را باريك سائيده به آب باديان سرشته هنگام خلو معده از غذا بر كبد ضماد نمايند .
[ محمود شيرازى ]
محمود شيرازى مىنويسد كه اگر سده در مقعر كبد باشد هر صبح جلاب از اصل السوس و باديان و تخم كاسنى هر واحد سه درم شكر سفيد ده درم بنوشانند و غذا مزورهء آب نخود و مغز حب قرطم دهند و اسهال به مطبوخ افتيمون نمايند يا بگيرند سنا پنج درم گل سرخ دو درم تخم كاسنى سه درم شكر سفيد ده درم در آب جوشانيده صاف نموده معجون خيارشنير پنج مثقال در آن ماليده صبح بنوشند و صبر كنند تا آنكه اسهال نيك گردد و بعده در آخر روز به مزورهء نخودآب به ماكيان غذا سازند پس معجون كركم و اثاناسيا بدهند و تضميد كبد به اين ضماد كنند بابونه برنجاسف شبت هر واحد دو درم تخم كرفس سه درم سنبل الطيب اسارون هر واحد يك درم همه را باريك سائيده به آب سداب يا به آب باديان سرشته ضماد كنند و اين معجون كركم در اين مرض نافع است تخم كرفس باديان ابهل سليخه هر واحد ده درم سنبل الطيب قسط بحرى فوه الصبغ جعده غافث ثوم برى هر واحد پنج درم رب السوس ريوند چينى مرمكى هر واحد سه درم زعفران يك درم همه را باريك سائيده به عسل كف گرفته معجون سازند و به ماء الاصول بخورند .
[ جرجانى و ايلاقى ]
جرجانى و ايلاقى گويند كه تفتيح سدهء قعر كبد به ادويهء مسهله بعد نضج و لين ماده بايد كرد و در ابتدا ادويهء مسهل برفق بايد داد مثل حبى كه از ايارج فيقرا يك درم غاريقون بسفائج هر يك دو دانگ انيسون يك دانگ حب سازند .
و اگر از ايارج فيقرا مثقال ريوند چينى دو دانگ نمك نفطى دانگى حب كنند جائز است و نقوع صبر به انيسون و روغن بادام تلخ سود دارد و اين مطبوخ جنطيانا سده را بگشايد و ورم صلب را نرم كند جنطيانا نيم كوفته چهار درم افسنتين هفت درم اكليل الملك پنج درم مويز منقى چهل درم انجير بيست عدد همه را به دستور مقرر بپزند و صاف نموده چهل درم بخورند .
و يا اين مطبوخ ريوند بدهند ريوند چينى دو درم افسنتين فقاح اذخر هر يك هفت درم سداب رطب يك دسته مويز منقى چهل درم انجير بستى بيست دانه حلبه ده درم بپزند چنانچه رسم است شربتى چهار اوقيه به روغن بادام و حقنهها كه در آن تخمهاى مفتح باشد سخت موافق بود .
و اگر به مسهل قوى حاجت آيد طبيخ افتيمون و لوغاذيا و بثادريطوس و حب اصطميخقون اولىتر .
و اگر مزاج مائل به سردى باشد معاجين گرم مفتح مثل دواء اللك و دواء الكركم و معجون فودنجى و امروسيا و سنجرينيا و معجون جنطيانا و معجون انجدان و ترياق اربعه همه موافق بود و سرخس و كمافيطوس سدهء هر دو جانب بگشايند و گرم نيستند .
و اگر سرخس با بيخ كاسنى دشتى و افسنتين و ناردين رومى تركيب دهند دواى معتدل مفتح باشد و تركيبش اين است سرخس سه درم با چهار درم ناردين رومى و سه درم بيخ كاسنى دشتى و دو درم افسنتين همه را در عسل مصفى بسرشند شربتى از سه درم تا چهار درم و اگر سدهء كهنه باشد رگ مابض از پاى راست بگشايند .
و اما ضماد از كندر و اشق و كمافيطوس و انيسون