ساخته بردارند .
و اين شياف حل طبيعت نمايد ترنجبين بوره ارمنى صابون هر واحد دو درم همه را سرشته شياف سازند .
[ خجندى ]
خجندى گويد كه روغن بيدانجير را در قولنج شربا و حقنة خاصيتى است و اين نوع را نفع دهد و احتقان به لعابات گرم مثل لعاب تخم كتان و تخم حلبه و تخم مر و روغن بيدانجير مفيد بود .
و چون غلبه ريح و سردى باقى ماند در روغن حقنه سير و نانخواه و مقل بجوشانند و اين دوا نافع ايلاوس است افسنتين يك درم تخم كرفس يك درم سليخه يك درم گلقند هفت درم جوشانيده صاف كرده بنوشند و ما اين را آزموديم و نفع او ظاهر شد .
[ صاحب اختيارات حاوى ]
و صاحب اختيارات حاوى گفته كه حقنه به خيارشنبر براى اثفال متحجره در قولنج و ايلاوس جيد است خصوصا در آنچه سبب او ورم حار باشد به روغن بادام استعمال نمايند و بهترين چيزها در اخراج اثفال صبر است از مثقال تا دو درم حب ساخته در شربت انجير بدهند .
و اگر احتباس اثفال زياده دانند صبر را به اندك سقمونيا قوى كنند چه صبر بطيء الاسهال است و سقمونيا سريع الاسهال پس اسهال آن به اختلاط هر دو به سرعت گردد و اصحاب قولنج محتاج ترين مردم به سرعت اسهالاند .
و بايد كه ارباب قولنج و ايلاوس را امر آبزن كنند تا آن كه آب به حد وجع رسد تا اسافل را ارخا و توسيع نمايد و از آن قدر آب تجاوز نكند تا ارخاى اعالى نگرداند كه از دفع ضعيف شود .
و بايد كه اعانت احالى و تقويت آن كنند تا قادر بر دفع گردد و حقنهء نطرون كه محمد زكريا به غايت مىستايد و در علاج قولنج بلغمى در قول بعضى مذكور شد بى عديل است .
و اگر عطش و غيره آثار قولنج صفراوى ظاهر باشد از خلط حار مشروب يا مورم بود پس ماء الشعير مالح دهند و حقنه به ماء الشعير و روغن بادام كنند و اسهال به جلاب مقوى به سقمونيا آورند .
و اگر ورم در امعا از اشتداد وجع به غمز ( غمز به فتح اول و سكون ثانى به معنى فشاردن و پخش كردن ) دست و تغير رنگ زبان مايل به سياهى و تب قوى و غير آن دريافت گردد از مسهل حذر كنند كه جلب اخلاط به سوى آن نمايد ليكن فصد باسليق و اخراج خون اندك اندك به مرات كثير واجب است پس اگر تسكين نيابد فصد پاى از مأبض يا صافن از جانب مقابل ميل الم كنند .
و اگر ميل وجع مساوى به هر دو جانب بود از طرف راست فصد كنند .
صاحب اختيارات حاوى گفته كه گاهى فصد پاى كردم و فى الحال شكم نرم شد .
[ طبرى ]
طبرى گويد كه اگر از ورم حار باشد فصد باسليق كنند اگر مانعى نباشد و لزوم شرب ماء الشعير اندك و آب عنب الثعلب و آب كاسنى و مانند آن از مطفيات نمايند و اين حقنه كنند جوكوفته دو كف سبوس و خطمى هر واحد دو كف هر دو در صره بسته سپستان و عناب عدس مقشر گشنيز خشك هر واحد يك كف همه را در آب عنب الثعلب يا آب كاسنى يا آب عصى الراعى بپزند تا مهرا شود و مثل حريره گردد و بعد از آن پنجاه درم تا صد درم به قدر قوت مريض از آن صاف نموده در هاون اندازند و بر آن پانزده درم روغن بنفشه و ده درم لعاب اسپغول انداخته و اندك به ورق آميخته حل كنند تا مخلوط شود حقنه نمايند .
و تضميد موضع به اين ضماد كنند برگ عنب الثعلب برگ عصى الراعى برگ اسپغول هر واحد باقه كبير و همه را در سركه بپزند تا نرم گردد از آتش فرود آورده از سركه صاف كنند و روغن بنفشه و روغن گل بر آن ريخته به دست بزنند تا مثل مرهم گردد ضماد نمايند .
كه گاهى اين ضماد صاحب اين نوع ايلاوس را خلاص گرداند و گاهى طبيب در اين نوع غلطى كند و به اشياى حاره حقنه نمايد و در ورم بيفزايد و مريض را هلاك گرداند .
و اما چون ورم سوداوى باشد در آن حيله نبود و نه رجا در شفاى او است به سبب صلابت ورم و قلت رجا در تحلل آن غير آن كه آبى كه در آن اين حشايش پخته باشند آن را بر موضع ورم ريزند و اندر آن مريض را بنشانند بگيرند شيح ارمنى و قيصوم و بابونه و اكليل الملك و آذان الفار و پوست خشخاش و گل سرخ و بنفشه و سبوس و اندك نمك نيم كوفته و كف كبير برگ ريحان و برگ انجره همه را در آفتابه سربسته بپزند تا مهرا شود
بعد از آن بگيرند و از هليله بر موضع ريزند و آبزن از آن نمايند و حريره معمول از آب سبوس به روغن گل يا بادام بخورانند .
و اين حقنه به عمل آرند بابونه و اكليل الملك و برگ شبت و برگ سداب و قرطم كوفته و تخم حلبه و پوست خشخاش و سبوس همه را به دستور مطبوخ حقنه بپزند و به قدر حاجت صاف كرده روغن بيدانجير و روغن ناردين و مانند آن از ادهان داخل نموده شكر سرخ پنج استار ( درم ) حل كرده حقنه نمايند كه اين حقنه گاهى اين صلابت را تحليل كند و تضميد موضع به اين ضماد كنند سرگين گاو يك جزو حضض يك جزو آرد جو خطمى هر واحد يك كف همه را در روغن گل بپزند و ضماد نمايند .
و اگر سكنجبين عنصلى هنگام عطش دهند باك نيست چه از عظم عطش بر مريض خوف هلاكت عاجل است .
و اگر وجع افراط كند به روغن بيدانجير كه در آن اندك افيون و بزر البنج جوشانيده باشند حقنه كنند كه اين تسكين وجع كند .
و چون ورم رطوبى باشد بايد كه اندك ايارج و مثروديطوس و ترياق كبير يك بار به آب گرم دهند و يك بار به روغن بنفشه يا روغن گل .
و اين حقنه استعمال نمايند بابونه اكليل الملك برگ شبت برگ سداب قرطم كوفته تخم كتان تخم حلبه تخم سداب سبوس خطمى به مقدار واجب اندك جاوشير و اندك سكبينج و اندكى از جندبيدستر همه را بپزند تا مهرا شود و صموغ را بگدازند و صاف كرده