و بنفشه و تخم خطمى و خبازى كه بر آن روغن بادام شيرين چكانيده باشند تا تحليل شدن ورم بنوشانند .
و صاحب اين علت را در باب غذا به نحوى كه در قولنج صفراوى بيايد امر نمايند .
و بدانند كه گاهى صاحب اين مرض را عسر بول به سبب ضغط ورم مثانه را عارض شود پس بايد كه فصد صافن كنند و زهار و تهى گاه را به اضمده مذكوره ضماد نمايند و آن موضع را به روغن بنفشه و بابونه و موم گداخته بمالند كه تحليل ورم و ادرار بول كند .
[ ايلاقى و جرجانى ]
ايلاقى و جرجانى گويند كه طريق علاجش اين است كه در اينجا در دادن دواى مسهل تعجيل نكنند و قومى در آن عجلت كردند و مريض هلاك گرديد و آنكه از ايشان خلاصى يافت در ايلاوس افتاد .
و اولى آن است كه ابتدا به فصد باسليق كنند پس فصد صافن نمايند و خاصة اگر بول محتبس باشد و اخراج خون به مقدار واجب كنند تا قوت ضعيف نگردد و اشربه سرد و تر بايد داد چون آب خيار به شكر و لعاب اسپغول به جلاب و چون شربت بنفشه .
و بهر تليين طبع آب انارين و غيره كه در قول شيخ گذشت به روغن بادام بدهند و ماء القرع نشايد داد كه او را در قولنج خاصيتى بد است و خبازى و خطمى سفيد در صره بسته و بهدانه مساوى جوشانيده صاف نموده سه وقيه از اين مطبوخ بگيرند و يك اوقيه فانيذ حزانى در آن بگدازند و روغن بنفشه و روغن بنفشه يك اوقيه آميخته حقنه كنند .
و اگر سرگين گرگ نيم درم بياميزند روا باشد .
و اگر عوض فانيذ خيارشنبر يا شيرخشت كنند نيز جائز بود .
و ايضا آب برگ چقندر پنج اوقيه و روغن كنجد و شكر هر يك اوقيه بورهء نان دو درم حقنه كنند و يا بنفشه ده درم خطمى سفيد در صرهء بسته پنج درم سبوس گندم ده درم جوشانيده صاف كرده نيم اوقيه روغن بنفشه و نيم اوقيه روغن كنجد و ده درم شكر و دو درم بوره آميخته حقنه كنند .
و اگر ماده صفرا بسيار بود اندكى سقمونيا در آب كاسنى سبز و خيارشنبر حل كرده بدهند و بعد از آن اگر حاجت اسهال بود تربد در اين شربت افزايند و از ضمادات اول پارچه كتان به سركه و گلاب سرد كرده تر كنند و بر موضع درد نهند .
و هرگاه گرم شود تبديل آن كنند و ضماد ملين در قول عيسى گذشت .
و ايضا موم پنج جزو روغن بابونه و روغن بنفشه هر يك پنج جزو آرد با قلا دو جزو زرده بيضه بريان كرده دو جزو لعاب تخم كتان به قدر كفايت بايد كه زرده بيضه و آرد باقلا را به لعاب كتان بسرشند و موم با روغن گداخته آميزند و ضماد كنند .
و ايضا بابونه و آرد جو و خطمى سفيد و بنفشه همه را كوفته به آب و روغن سرشته ضماد كنند و غذا مزورهء از كشك جو و نخود مساوى به روغن بادام كنند .
و اگر حرارت سخت قوى باشد مزورهء از نيشوق و آلو و اسفاناخ و مانند آن سازند و هر صبح آلو سياه در جلاب تر كرده از ده دانه تا بيست دانه بخورند و آن جلاب نيز بنوشند .
و در آخر مرض اين شربت سود دارد بگيرند انجير پنج عدد مويز منقى بيست درم بنفشه ده درم و در دو من آب بپزند تا نصف بماند صاف نموده هر صبح چهار اوقيه با سه درم فلوس خيارشنبر و سه درم روغن بادام شيرين تا دو هفته بنوشند .
و اين لعوق بنفشه نافع بود بنفشه ده درم فلوس خيارشنبر پنج درم مويز منقى بيست درم عناب ده عدد سپستان سى عدد همه را جوش داده صاف نموده نيم من شكر طبرزد و هفت استار روغن بادام داخل كرده به قوام آرند پس هفت استار بنفشه سوده بسرشند تا هموار شود به كار برند طبع را نرم كند شربتى از پنج درم تا هفت درم .
و اگر ورم بارد باشد حقنهها و ضمادها و شربتهاى محلل استعمال كنند .
[ محمود ]
محمود گويد كه اولًا فصد كنند اگر مريض قوى باشد و در اين نوع چيزى از ادويهء حاره استعمال نكنند و پارچهء سرد كرده بر موضع درد نهند و تنطيل به آبهاى گرم كنند و روغنهاى فاتره مثل روغن بنفشه و روغن گل هر دو مخلوط كرده بمالند و هر صبح جلاب از عنب الثعلب پنج درم تخم كاسنى سه درم شكر سفيد ده درم يا ترنجبين يا خميره بنفشه پانزده درم دهند .
غذا مزورهء ماش يا شيرهء مغز بادام سازند و تليين طبيعت به اين مطبوخ كنند سناى مكى پنج درم عناب سپستان هر واحد بيست عدد پرسياوشان تخم خطمى هر واحد دو درم عنب الثعلب سه درم همه را در سه رطل آب بجوشانند تا يك رطل بماند فلوس خيارشنبر پانزده درم و گلقند در آن ماليده بنوشند .
و يا صاحب اين علت آب گرم يا جلاب قليل الحلاوت به روغن بادام به مرات تجرع نمايد يا شورباى ماكيان فربه به اندك مغز نان بنوشند يا هر صباح جلاب از شربت بنفشه و ترنجبين هر واحد ده درم بدهند .
و يا شربت بنفشه و شيرخشت هر واحد ده درم در آب گرم حل كرده بنوشانند و يا عناب و آلو بخارا هر واحد ده عدد بنفشه نيلوفر هر واحد سه درم جوشانيده دهند و غذا مزورهء ماش يا ماء الشعير سازند .
و يا اين حقنه كنند بگيرند بنفشه نيلوفر هر واحد سه درم سنا هفت درم جو كوفته خطمى سبوس هر واحد كف در صره بسته برگ خبازى برگ چقندر هر واحد يك مشت همه را در سه رطل آب جوشانند تا يك رطل بماند صاف كرده فلوس خيارشنبر ده درم شكر سرخ يا ترنجبين هر واحد پانزده درم روغن بنفشه ده درم داخل كرده نيمگرم حقنه سازند .
و اگر در آنجا لذع و حدت و حرارت