و ثانى ليكن در علاج ابتدا با هم نمايند .
و بدانند كه در سدد كبد با وجود حرارت از تلطيف حذر كنند چه اكثر سبب حدوث سده مىشود بهر آنكه احراق و تغليظ خون نمايد پس سبب سده گردد و چون حرارت مزمن گردد از استعمال تلطيف خوف نكنند
علاج سده مقعر جگر و سدد ماساريقا
بعد از نضج به مسهل و حقنه حار تنقيه كنند و يا پوست بيخ باديان پوست بيخ كاسنى تخم قرطم عنب الثعلب خارخسك هر يك نه ماشه انيسون بيخ كرفس فقاح اذخر هر يك هفت ماشه سنبل الطيب سه ماشه مويز منقى دو توله جوشانيده گلقند عسلى سكنجبين ريوندى دو توله داخل كرده هفت هشت روز دهند و غذا نخودآب مرغ تنها و يا نان با شوربا دهند بعده سناى مكى يك توله افسنتين چهار ماشه ريوند خطائى نه ماشه خيارشنبر هفت توله ترنجبين پنج توله شربت دينار چهار توله روغن بادام هفت ماشه زياده كنند و سكنجبين را موقوف سازند و به جاى آب عرق باديان و گلاب نوشانند و دو پهر نخودآب دهند و شام شورباى مرغ به نان خشكار خورانند و روز دوم قرص ريوند سه ماشه در شربت كشوث يك توله آميخته بخورند بالايش اصل السوس باديان بيخ كرفس هر يك هفت ماشه اذخر انيسون هر يك چهار ماشه جوشانيده شربت بزورى چهار توله تخم ريحان نه ماشه داخل كرده دهند و همين سان سه چهار مسهل دهند پس بهر تعديل قرص زرشك سه ماشه در دواء الكركم نه ماشه خورانيده شربت افسنتين سه توله در عرق افسنتين چهار توله و شاهتره و گلاب هر يك پنج توله تخم بادرنجبويه چهار ماشه پاشيده بنوشانند تا يك هفته .
و ايضا از مسهلات موافقه در اين باب هنگام احتياج به اسهال سيما در سدهء مقعر به مثل تخم كاسنى و باديان و بيخ آنها و تخم كشوث و اذخر و گل سرخ و خوبانى و آلو بخارا و مويز منقى و تخم خربزه و افسنتين و ريوند و خيارشنبر و ترنجبين و روغن بادام و آب برگ عنب الثعلب و آب برگ كاسنى است و مسهلات ديگر مثل طبيخ بيخ كبر و باديان تخم كرفس و اذخر و كاسنى با شربت افسنتين نيز مفيد بود و تمر هندى و آلو بخارا و هليلجات و لبلاب و افسنتين و فلوس خيارشنبر و ترنجبين و شيرخشت و ريوند و غاريقون و افتيمون و قنطوريون و اسارون و بسفايج و غافث و شكاعى در مسهلات سده مقعرى مستعمل است و ايارج فيقرا و زراوند هر دو مشترك النفع در سدد مقعرى و حدبىاند .
و اگر حرارت و تشنگى باشد آب كاسنى سبز مروق با شربت دينار و سكنجبين خورند و از ملطفات مانند افسنتين و ريوند به آب كاسنى سبز ضماد نمايند و اسهال به ماء الفواكه مع ريوند و به حقنه لينه نيز در حالت حرارت نافع بود و در اينجا مغز فلوس در طبيخ كاسنى يا آب آن و جز آن حل كرده نوشيدن به غايت مفيد است و در تضميد نيز رعايت مزاج مرعى دارند و همچنين در غذا .
و ايضا ريوند چينى كه مفتح و مسهل است اگر سده با حرارت مزاج بود همراه آب كاسنى و سكنجبين ساده يا بزورى بارد دهند .
و اگر با برودت مزاج باشد همراه آب باديان يا آب كرفس يا ماء الاصول و سكنجبين عسلى يا بزورى حار به عمل آرند و گاهى با ادويهء مذكوره مغز فلوس و روغن بادام مىآميزند و از ادويهء جيده شربت دينار و سكنجبين با ريوند است و سكنجبين در جميع اصناف سدد كبد مشترك النفع است و مطبوخ تأليف حكيم شريف خان و نقوع معمول والد اوشان نيز جهت سدهء كبد و ماساريقا نافع .
و اگر با سده اسهال مفرط بود حبس او از قابضات صرف خالى از اشياى مفتحه نكنند كه سده و اسهال زياده خواهد شد و آب كاسنى سبز يا زرشك و رب بهى و يا شربت آن مناسب بود و آب كاسنى كه در آن اناردانه و زرشك و زر ورد تر كرده باشند نيز نيكو است و گاهى زر ورد حذف كنند اگر سده قوى باشد و باقى علاج آن در اسهال كبدى سدى مسطور گردد .
و اگر سده با هزال بدن و سقوط اشتها روزبروز و بعضى آثار سوء القنيه باشد ريوند خطائى سه ماشه در دواء الكركم كبير نه ماشه آميخته با مروق ترب نه توله و شربت مسهل دو توله دهند و وقت دو پهر غذا قليه حلوان كه در آن برگ كاسنى و يا ترب و يا شلجم يا برگ افتاده باشد و يا زردك بنان رده دهند و وقت عصر جندبيدستر يك ماشه جدوار دو ماشه در دواء الكركم صغير نه ماشه و شربت بزورى و زردك هر يك دو توله در عرق كيوره پنج توله و عرق تنبول هفت توله و غذا شورباى مرغ سليمانى و حقگو و به جاى آب عرق مكوه و گلاب دهند تا سه هفته اگر سدهء ماساريقا از خوردن افيون افتد و روز به روز لاغر و ضعيف كند سفوف باديان خطائى و چاى خطائى و لك مغسول درخت لرزان هر يك يك توله شكر به عشر برابر شربتى دو مثقال وقت خفتن به طبيخ چاى و صبح ريوند خطائى سه ماشه نبات برابر در گلقند عسلى دو توله سرشته با شيرهء حب النيل سفيد يك نيم توله در گلاب هفت توله عسل دو توله دهند و غذا قليهء زردكى و پالك رومى و بنوماش مسلم به نان خميرى دهند تا يك ماه .
اقوال حكما :
[ شيخ ]
شيخ مىفرمايد : كه از مسهلات موافقه در اين باب هنگام احتياج به سوى اسهال مسهل مقوى استعمال نكنند مگر عند ضرورت شديد بلكه واجب است كه خفيف باشند بهر آنكه ماده قريب از دواست .
و اگر با وجود آن عضو