با روغن بيدانجير بنوشند و ايارج فيقرا و معجون بلادرى و سنجرينيا و مثروديطوس و اثاناسيا به روغن بيدانجير استعمال كنند و بر شكم و تهىگاه بمالند و غذا شورباى گنجشك و كبوتربچه به مصالح گرم دهند و شراب كهنه لطيف و حنديقون بنوشند .
و به قول بعض متأخرين علاج قولنج حادث از سردى كه به امعا رسد به ادويه كنند كه آن را نفع بر سبيل هضم و اصلاح و خاصيت بود نه بر سبيل استفراغ و اين ادويه مشروبات و ضمادات و كمادات و مروخات است و ثوم را در اين باب خاصيت عجيب است و جوارش فوتنجى هنگام احساس به ابتداى قولنج بارد خورند و طعام ترك نمايند و بر رياضت اعانت كنند و وقت خواب شراب صرف بخورند .
و اگر به قطران دو درم مع زيت حقنه كنند نفع بخشد و سرگين كبوتر به عصارهء پودينه و روغن بيدانجير نافع بود و مشروبات و اضمده و كمادات و مروخات كه در علاج قولنج بلغمى در قول شيخ مسطور شد همه نافع است .
[ اگر قولنج ثفلى از ضعف دافعه امعا باشد ]
و اگر قولنج ثفلى از ضعف دافعه امعا باشد هر چه بهر بطلان حس امعا گفته شد به كار برند و از چيزهاى ترش و قابض و آب سرد پرهيزند و طبيخ سليخه و دارچينى و بسباسه و جوزبوا و سنبل و اشنه و تخم كرفس و سعد با روغن بادام تلخ بنوشند و جهت اسهال صرف ايارج فيقرا مفيد است و بهترين غذا نخودآب گوشت مرغ است و از حوامض و قوابض و شرب آب سرد اجتناب نمايند .
و به قول شيخ اين نوع را استعمال مقويات مثل ترياق و مثروديطوس و سنجرينيا و دحمرثا نافع بود و در اسهال او مثل ايارج فيقرا به آب افاويه و روغن بيدانجير استعمال كنند و غذاى او از اغذيهء جيده مثل اسفيدباج و زيرباج به لحوم خفيفه محموده بايد كرد .
و به قول ابن سرافيون روغن بيدانجير به ماء الاصول بدهند و زيرباج مخلوط به شراب ريحانى خورانند و دائم در حمام داخل كنند و بر شكم روغن بان بمالند و به قول ايلاقى شكم را به روغن ناردين يا به روغن سوسن گرم كه در آن افاويه داخل كرده باشند بمالند و بعد طعام اندك شراب ريحانى بنوشند و غذا اسفيدباجات نرم و چرب خورند .
[ اگر از ديدان باشد ]
و اگر از ديدان باشد بعد از تليين طبيعت قتل و اخراج آن نمايند بدانچه در باب او گفته شود پس اگر درد بالاى ناف باشد مشروبات استعمال كنند .
و اگر نزديك ناف و زير آن بود حقنهها كه در آنجا مذكور گردد به عمل آرند و اول جهت تسكين درد اندكى فلونيا و برشعثا دهند و ايارج فيقرا با گلقند دادن مفيد بود و آبكامه اندك اندك بر ناشتا خوردن ماده گرم را قطع كند .
علاج قولنج ورمى
در ورم حار اول فصد باسليق يا هفت اندام از دست راست كنند و هر روز به جهت ازلاق ثفل ملينات مثل خيارشنبر و ترنجبين و شيرخشت و گلقند و خميره بنفشه و روغن بادام و تمر هندى و آلو دهند بلكه از اين حقنه كنند تا ثفل در روده جمع نشود و درد زياده نكند و از احتباس آن قولنج ثفلى عارض نشود و جهت تليين آب آلو و فلوس خيارشنبر و شيرخشت و شربت بنفشه نيز مفيد است .
و ايضا مغز خيارشنبر هفت توله گلقند چار توله شيرخشت پنج توله آب مكوه و كاسنى هر يك نه توله و گلاب پاؤ آثار و روغن بادام هفت ماشه نوشانند بعده حقنههاى مزلقه مسهله به كار برند و بعد از نضج به مسهل صفرا تنقيه سازند و حقنه نمايند و پارچه به روغن گل و سركه تر كرده بر موضع ورم نهند و يا صندلين به گلاب ساييده ضماد نمايند و روغن بنفشه و بابونه نيمگرم كرده بمالند .
و چون سوزش ساكن شود و از زمانه تزايد تجاوز كند اضمدهء ملينهء محلله حسب شدت حرارت ورم و قلت آن مثل بنفشه و خطمى و آرد جو و بابونه با موم و روغن بابونه و لعاب تخم كتان با هم سرشته استعمال كنند و به آبى كه اندر آن همين ادويه پخته باشند نطول سازند .
و اگر بنفشه عنب الثعلب نيلوفر تخم خطمى خبازى جو مقشر گل خطمى در آب جوشانيده مريض را در آن نشانند و از اين آب در مثانهء گوسفند كرده تكميد زير ناف نمايند نافع بود .
و حقنههاى مركب از ادويهء مبرده مثل ماء الشعير و آب عنب الثعلب و از ادويه كه اندك حرارت در آن براى امعا باشد مثل حلبه و بزر كتان و بابونه جوشانيده و فلوس خيارشنبر در آن ماليده به عمل آرند .
و اين ملين نيز نافع است عناب هفت دانه بنفشه شش ماشه سپستان يازده دانه باديان گل سرخ تخم كرفس هر يك چهار ماشه انيسون سه ماشه نبات دو توله به عمل آرند .
و هر چه در ورم جگر حار گفته شد رعايت آن در اينجا لازم بود و غذا ماء الشعير دهند و در آخر بيخ باديان و مانند آن در آن بپزند و در ورم صفراوى خيارشنبر هفت توله در آب انارين معصور پاؤ آثار و گلاب نيم پاؤ و شيرخشت و گلقند هر يك چهار توله و روغن بادام هفت ماشه بدهند ليكن اول سقمونياى مشوى دو ماشه به آب تمر هندى بليسند .
و گويند كه در ورم صفراوى حاجت به فصد نبود و در آن به ادويه مشروبه مزلقه سقمونيا نيز داخل نمايند و در آنجا شربت بزورى و بنفشه و شربت ورد مكرر و آب تمر هندى با قند و گلقند و گلاب با عرق باديان سود دارد .
و در ورم بلغمى از ابتداى امر دوايى كه در آن قوت محلله باشد بنوشانند و حقنه منقى بلغم به عمل آرند و معجون تربد خوردن مفيد است و از آب سرد و مغلظات خصوصاً از كدو و خيار و مانند آن احتراز واجب بود و هرچه در قولنج بلغمى مذكور شد حسب واجب به كار برند و آنچه براى اورام بارده اعضاى باطنى