تا روغن بماند پس موم سفيد در آن گداخته بمالند بهتر عمل كند و اختيار آسايش و جلوس در آب سرد مفيد بود .
و به قول شيخ اگر سبب تخلخل بدن و تعريق يا حرارت شكم و يبس باشد بايد كه علاجات خفيفه كه در قولنج صفراوى مذكور گردد استعمال نمايند و ايشان و هم كسانى را كه قولنج از يبس اغذيه باشد واجب است كه قبل طعام چيزى از مزلقات مثل آلو بخارا و چقندر مطيب به زيت شيرين و آبكامه و شيرخشت و نيمبرشت و انگور و انجير و مشمش بخورند و مرى بر ناشتا يا زيتون الماء بر نهار خورند و دسومات در طعام زياده كنند و قبل طعام آب كرنب مطبوخ به لحم حلوان فربه يا ماكيان فربه بنوشند .
و اگر تخلخل در بدن مفرط باشد تكثيف او به مالش مثل روغن گل و روغن آس و قيروطى آن نمايند و حمام كم كنند مع استعمال سائر تدبير مذكور و استحمام به آب سرد كنند .
محمود گويد كه آنچه به سبب كثرت مشى و تعب و تحلل كثير از بدن باشد هر صبح جلاب از خميره بنفشه يا شربت بنفشه يا شربت خشخاش هر كدام كه باشد ده درم بنوشند و غذا حريرهء معمول از نشاسته و روغن بادام شيرين يا از شيرهء گندم مع لحوم چرب سازند و شكم و بدن را خاصة به قيروطى معمول از روغن بنفشه و خطمى و كتيرا و موم صاف بمالند يا حلوا از نشاسته و روغن بادام ساخته بخورند يا نان به مسكه و شكر خورند يا ماء اللحم بسيار چرب بخورند و مسكن مريض در موضع بارد و مهب شمال باشد .
خجندى گويد كه علاج اين نيز قريب آن است كه از ثفل يابس باشد و هر صبح جلاب از شربت بنفشه و ترنجبين بنوشند و غذا مزورهء ماش و نخود به شيرهء مغز بادام يا روغن آن و شورباهاى چرب خورند و حقنه به ادهان رطبه مثل روغن بنفشه و روغن كنجد و روغن بادام و تنطيل به آب شيرين نيمگرم كنند و آنچه از تخلخل بدن باشد اين روغن سفرجل بمالند بگيرند روغن كنجد يك رطل و آب بهى سه رطل و در ظرف آبگينه كرده چهل روز در آفتاب نهند پس بردارند و چون اراده كنند كه حبس قوىتر گردد نيم رطل گل سرخ خشك در آن اضافه نمايند .
[ اگر قولنج ثفلى از كثرت درور بول باشد ]
و اگر قولنج ثفلى از كثرت درور بول باشد اخراج ثفل به ادويه معلومه كنند بعده استكثار تناول خرما و مويز و حلواى مرطب معمول از نشاسته و مسكه و فانيذ نمايند و شربت بنفشه و خيارشنبر و مانند آن كه تقليل بول و تليين براز كند بنوشند .
و گويند كه نقوع پنبه دانه مجرب است و انجير سود دارد و اسپغول و تخم ريحان مفيد است و بهترين غذا مرغ فربه است و مدرات مثل خيار و بادرنگ و هندوانه و اكثر فواكه مدره و حبوب مدره مثل جاورس و نخود و لوبيا و برنج و مانند آن ترك كنند
و به قول اسماعيل و يوسف در قولنج ادرارى اگر حرارت غالب بود شربت بنفشه و شربت آلو و شربت كاكنج و جلاب و اسپغول دهند و طعام مسكه و شكر و اسفاناخ و ماش مقشر و مانند آن .
و اگر حرارت غالب نباشد شربت انجير و طبيخ او دهند و شكر سرخ در روغن كنجد حل كرده و ميفختج با روغن كنجد و اغذيه چرب و برگ چقندر و روغن بادام و حلواهاى نرم بدهند .
مؤلف جامع الصناعه گويد كه آنچه تليين ثفل كند مثل جوارش تمرى به آب گرم دهند و به حقنههاى لين حقنه كنند بعد از آن گلقند به ماء البزور و فلوس خيارشنبر يا شربت بنفشه و جلاب و مانند آن بنوشند و بعد انحلال قولنج چند روز ادامت بر مرقهء اسفيدباجات و شورباى قنابر و فواخت و شفانين و دخول حمام و ريختن آب گرم بر موضع به اعتدال كنند .
[ اگر قولنج ثفلى از احتباس صفرا باشد ]
و اگر قولنج ثفلى از احتباس صفرا باشد در تفتيح سده مجارى صفرا كوشند بدانچه در علاج يرقان سدى مذكور شد بعد از آن اشيائى كه در آن تنفيذ و جلا باشد مثل مغز قرطم به انجير و مثل معجون خولنجان استعمال كنند و گاهى چقندر مسلوق مطيب به زيت الماء و آبكامه و خردل پيش از طعام خوردن كفايت كند و علاجهايى كه در قولنج صفراوى بيايد به كار برند و در غذا مرى و خردل داخل كنند و انجير خام بخورند .
[ اگر قولنج ثفلى از بطلان حس امعا باشد ]
و اگر قولنج ثفلى از بطلان حس امعا باشد مثل لوغاذيا و انقرويا و فنداويقون و دحمرثا و ترياق كبير و اربعه و مثروديطوس خورند و از شرابها مثل حنديقون و ميسوسن و شراب صرف بنوشند و روغنهاى مقوى مثل روغن كلكلانج و بيدانجير و قسط خاصة و قطران در زيت و زفت در زيت شرباً و حقنة استعمال كنند و اطليه مقوى بر شكم و خاصره نهند و نيكوترين مسهلات در اين قسم ايارج لوغاذيا است و روغن بيدانجير مطبوخ به ادويهء روغن فيفلاو به ايارج فيقرا يا آب افاويه نوشيدن و تنها روغن مذكور بر شكم ماليدن نيز مفيد بود و غذا به شورباى قنابر و عصافير و فراخ سازند .
و بدانند كه اگر سبب بطلان حس شرب مخدرات بود ترك آن نمايند و اگر سوء مزاج بارد مفرط در امعا باشد به تسخين امعا كوشند .
و شيخ مىفرمايد كه اگر سبب برد امعا باشد و مراق رقيق بود صاحب او را هر وقت قولنج به سرعت عارض شود پس مىبايد كه دائم شكم پوشيده دارد و به پوشيدن جامه پشمين يا بستن آن بر شكم دفع سردى آن نمايد و استعمال مروخات از روغنهاى گرم و نطولات حاره نافع است .
و گاهى حاجت به تكميدات افتد و گاهى احتياج به ادخال جندبيدستر و فرفيون در ادهان حاره شود و به قول جرجانى بعد تنقيه به ايارج لوغاذيا و ثبادريطوس طبيخ سليخه كه در نوع مابعد اين بيايد دو سه وقيه