كه حاد و قوى الحراره نباشد بايد كرد .
و ايضا اگر علت از رياح غليظ باشد به روغنى كه در آن زيره سياه و تخم سداب و تخم كرفس و انيسون و كرويا جوشانيده صاف نموده پيه بط يا ماكيان در آن گداخته باشند حقنه كنند پس اگر كفايت كند بهتر و الا اعاده حقنه به همين روغن كنند بعد از آن كه در آن جندبيدستر درم فرفيون نيم درم و كم از اين حل كرده باشند و گاهى به اين حقنه سكبينج و حلتيت و روغن بلسان آميخته مىشود .
و ايضا گاهى به روغن سداب و طبيخ خارخسك و شبت حقنه مىكنند پس تسكين وجع و تحليل رياح مىكند .
و اگر حقنه از شدت وجع نافذ نشود شيافات معمول از شحم و نمك و عسل و به ورق و تخم سداب بردارند و شكم را به روغن سداب بمالند و تكميد موضع به جاورس كنند و روغن بيدانجير به ايارج فيقرا همراه آب مطبوخ شبت و حلبه و انيسون و مصطكى و تخم كرفس و نانخواه و قردمانا و تخم سداب و دوقو و انجير خشك بنوشند .
و اين قولنج را كه از رياح غليظ و از خلط بارد زجاجى بود اين حب نافع است سكبينج و مقل و جاوشير و شقاقل و تخم كرفس و نانخواه و قردمانا و تخم سداب و تخم شبت و زنجبيل و دارفلفل هر واحد سه درم ايارج فيقرا تربد هر واحد ده درم شحم حنظل نه درم هليله زرد پنج درم تخم خطمى چهار درم كوفته بيخته و سكبينج و مقل و جاوشير را به آب سداب حل كرده باقى ادويه سرشته حبها سازند و سه درم به آب انيسون بدهند و در طبيخ ثوم استعمال كنند كه آن محلل رياح و ملطف خلط غليظ است و ليكن طعام طبيخ قنابر و شورباى متخذ از خروس پير كه در شكم آن انيسون و نانخواه و كرفس و سداب و شبت و گندنا پر كرده باشند و طبيخ متخذ از بيخ گندناى شامى و شبت و زيت سازند .
و اگر با وجع شكم نفخ و قراقر و تمدد در شكم باشد و طبيعت قبض نبود اين حب دهند برگ سداب خشك ده درم نانخواه زيره شونيز صعتر كاشم كرويا فطراساليون بادام تلخ فلفل دارفلفل پودينه زوفا وج حب الغار جندبيدستر هر واحد دو درم سكبينج چهار درم جاوشير سه درم با عسل همچند همه بسرشند و به قدر كنار چند مرتبه به اوقيه شراب كهنه گرم كرده يا به ماء الاصل بخورند
و اين حمول به كار برند زيره برگ سداب تر هر واحد كف بخور مريم دو درم به عسل سرشته به صوف بردارند كه انفشاش رياح و اخراج آن از اسفل كند و دوام تكميد به جاورس گرم كرده نمايند و در آبزن نشانند .
و اگر كفايت نكند بر موضع درد محجمه نارى نهند و آن موضع را بمالند تا سرخ شود بعده روغن سداب بمالند و بدان حقنه كنند بعد از آنكه در آن نيم درم جندبيدستر و فرفيون حل كرده باشند .
و هرگاه درد شدت كند و خوف غشى بر عليل باشد اين معجون بدهند كه حل طبيعت و تحليل رياح كند و خواب آورد فلفل نانخواه برگ سداب پودينه جندبيدستر زيره حب الغار هر واحد سه درم افيون بزر البنج يبروج سقمونيا هر واحد يك درم با همچند آن عسل بسرشند و يك مثقال بدهند .
و اين حقنه براى قولنج ريحى نيز نافع است سداب در زيت بپزند و بعده از اين زيت سى درم بگيرند و در آن جندبيدستر و جاوشير و سكبينج هر واحد دو ثلث درم ميعه سائله دو درم داخل كرده حقنه كنند .
و ايضا به روغن سداب و عسل گرم و مر سوده يك نيم درم حقنه نمايند و اندر آب آبزن در نوع ريحى اقحوان و سداب تر و شيح و قيصوم و برنجاسف بپزند و كسى را كه قولنج ريحى عارض شود از البان و فواكه و بقول و همه آنچه منفخ باشد پرهيز كند و قلايا و مطنجنات مبزره و شراب قوى يا ماء العسل و افاويه استعمال نمايد .
[ بوعلى ]
بوعلى مىنويسد كه گاه تنقيه اخلاط كنند و ريح قدرى بماند و درد باقى بود پس مىبايد كه حقنههاى مقوى امعا محلل ريح به گرمى لطيف استعمال كنند و گاهى در اين هنگام خوردن معجون قوى حار مثل ترياق و مانند آن كفايت كند و گاهى وضع محاجم نارى بر موضع درد كفايت باشد و گاهى نوشيدن به زور محلل رياح كافى بود و گاهى شراب گرم و گاهى اضمدهء محللهء رياح كفايت كند و گاهى دواى محمر مفيد شود و قوىتر در آن محمر خردلى است كه آن گاهى تحليل كند و گاهى جذب ماده به سوى عضلات شكم كند و استحمام به آب چشمههاى گرم درد شديد را نفع بسيار كند و آب نوشادرى در آن عجيب ( مجيب ( و مسهل است .
و اگر احتمال شرب آن باشد بنوشند و همچنين آبزن معمول از آبى كه در آن ادويهء محللهء ملطفه پخته باشند و گاهى دلك لطيف شكم مع دلك قوى ساق كفايت كند و گاهى شرب آب سرد هيجان درد كند و آن در اين علت مضرترين اشيا است و سردى و هواى سرد به دستور چنان كه گرمى و هواى گرم و آب گرم براى ايشان انفع اشيا است .
بالجمله در قولنج ريحى حقنهها و حمولات و اضمده كه مذكور شوند استعمال نمايند و غذا اصلًا ترك كنند .
و اگر چه تا سه روز باشد فمهما ممكن بود خواب كنند و در قلع ماده ريح به حقنه محلل ماده و در تسخين عضو بدان و از خارج و به نحوى كه بالا مذكور شد جهد نمايند پس اگر در آنجا خوف خلط نباشد تسخين و تكميد چندان كه خواهند به عمل آرند .
و ايضا در نهادن محاجم نارى به غير شرط سعى كنند .
و اگر طبيعت مجيب باشد به دلك ملايم بر موضع درد و به تمريخ مثل روغن زنبق و ناردين و روغن بان گرم كرده و به تكميد از جاورس و نمك گرم به مقدار اوفق استعانت نمايند و اشكال بر پهلو خواب كردن و بر پشت و بر رو خوابيدن بيازمايند هر آنچه موافقتر و دافعتر براى ريح باشد