انارين و اندك سقمونيا يا به غير سقمونيا بلكه تنها و تابع آب گرم كنند و به مثل طبيخ تمر هندى و خيارشنبر و شيرخشت و مانند آن بعده تعديل ماده كنند به مثل بزرقطونا به روغن گل و آب انار يا عصارهء خيار به روغن گل و تضميد شكم به اضمدهء بارده و آب عنب الثعلب و شكوفهء انگور سازند .
و بايد كه به اين نيز مثل افسنتين مخلوط كنند و غذا عدسيه و سماقيه و اسفاناخيه و انبرباريسيه و مانند آن دهند و واجب است كه از غلطى كه در اين واقع شود يعنى گمان كنند كه اين قولنج است و معالجه به علاج آن كنند و مريض هلاك گردد احتراز نمايند با وجود آنكه من عنقريب عود كنم به تعريف تمام چيزى كه بدان معالجهء اين قسم مغص نمايند چون در اصناف قولنج صفراوى كلام كنم پس تمام قول در اين آنجا ملاحظه كنند .
[ محمود ]
محمود گويد كه هر صبح جلاب از اسپغول و بارتنگ و تخم ريحان و شيرهء خرفه و شيرهء مغز تخم هندوانه هر واحد دو درم با شكر سفيد ده درم بنوشند و يا تخم ريحان و اسپغول و بارتنگ هر واحد سه درم مغز تخم كدو و مغز تخم خيارين هر واحد ده درم طباشير سفيد گل ارمنى هر واحد نيم درم همه را سواى تخم ريحان و اسپغول بكوبند و بپزند همه را به روغن گل يا به روغن بادام شيرين لت كرده چهار مثقال از آن بخورند و غذا مزورهء ماش و شيرهء مغز بادام و كدو رطب دهند و بر شكم روغن بادام نيمگرم تقطير كنند و از نوشيدن شراب حذر نمايند .
[ سيد و ايلاقى ]
سيد و ايلاقى گويند كه اگر سبب خلط حاد و صفراوى بود امعا را از مادهء صفرا پاك كنند به فلوس خيارشنبر كه در آب عنب الثعلب يا در آب آلو حل كرده باشند يا دانگى سقمونيا در آب آلو يا در جلاب حل كرده بدهند .
و اگر طبيخ بنفشه و تمر هندى با خيارشنبر و شيرخشت دهند صواب باشد و بعد تنقيه اسپغول به روغن گل چرب كرده با جلاب سرد بخورند .
و اگر طبخ قبض باشد آب انار شيرين با شكر و روغن بادام سود دارد و غذا زيرباج به شكر شيرين كرده و طفشيل به شكر شيرين كرده و چقندر در آن پخته و مزورهء نيشوق و مانند آن بخورند و شربت آلو صباح بنوشند .
و اگر شكم نرم بود شربت انار و شربت غوره و شربت ريباس صواب باشد .
[ سعيد ]
سعيد گويد كه اگر مغص حادث از خلط حاد باشد علاجش به شرب مبردات كنند مثل ماء الشعير كه در طبيخ آن اناردانه انداخته باشند و بعد از آن رب به ساده به آب سرد بنوشند و شيرهء تخم خرفه شيرهء زرشك سكنجبين سفرجلى و طباشير و گل ارمنى استعمال كنند و سفرجل امتصاص نمايند و ماء الشعير مبرد به طباشير بنوشند و غذا مزورهء سماق يا چوزهء مرغ به آب اناردانه خورند .
[ مصنف جامع ]
مصنف جامع مىنويسد كه سفوف بزرقطونا و تخم خرفه و تخم ريحان و مغز تخم خيار و مغز تخم كدو هر واحد يك جزو طباشير تخم بارتنگ هر واحد نيم جزو سواى به زور باريك سائيده به روغن گل لت كرده دو درم به شربت ريباس و آبى كه در آن زرشك تر كرده باشند بخورند .
[ خضر ]
خضر گويد كه تخم ريحان استفاف نمايند .
و اگر اسهال مرارى با وى يار گردد شيرهء تخم خرفه يا شربت نيلوفر يا شربت انارين و نقوع زرشك يا شربت لسان الحمل كه در آن قرص طباشير حماضى سرشته باشند بايد داد و به صندل و گلاب و آب عنب الثعلب بر دل ضماد كنند
علاج مغص حار ساذج
در مغص كه از حرارت ساده باشد بهر تبديل مزاج هر چه مبرد و مطفى باشد و در صفراوى گذشت استعمال نمايند و آب انار ميخوش مع اسپغول دو درم مضروب در گلاب و روغن گلاب و مانند آن دهند و صرف آب انار مز سه اوقيه و شكر سفيد ده درم و يا لعاب بهدانه و لعاب بزرقطونا ده درم بر برف سرد كرده نيز مفيد است و كذلك شيرهء تخم خرفه سه اوقيه با طباشير نيم درم و شكر سفيد يا شربت انار ده درم و غذا مزورهء ماش به شيرهء مغز بادام يا مزورات ترش مثل زرشكيه و رمانيه دهند .
و بالجمله در اين نوع تبديل مزاج به آب فواكه و لعابات بارده و اشربهء باردهء قليل الحلاوت كفايت كند
علاج مغص بلغمى
اگر از بلغم شور باشد به علاج زحير بلغمى كه از بلغم شور باشد پردازند و تنقيهء آن خلط كنند و روغن گل حوالى ناف بمالند .
و چون با تب و نزله و نفخ بود ريشه خطمى زيرهء سفيد تخم خيارين كوفته جوشانيده شربت بنفشه داخل كرده اسپغول پاشيده دهند و ريشهء خطمى چار ماشه بهدانه سه ماشه جوشانيده شيرهء خيارين چهار ماشه شيرهء زيرهء سفيد سه ماشه چار تخم نه ماشه داخل كرده نوشيدن نيز مفيد بود .
و چون با نرمى طبع باشد بارتنگ دانهء هيل سوده به آب پخته لعاب ريشهء خطمى زيرهء سفيد شربت انار شيرين تخم ريحان داخل كرده بنوشند باز شيرهء حب الآس شيرهء زيرهء كرمانى افزايند .
و اگر از بلغم خام لزج باشد تنقيه به مسهل حار و حبوب مسهله كنند .
و ايضا استفراغ آن به قى نمايند اگر خلط در امعاى عليا بود به مثل طبيخ شبت و عسل و جز آن كه مقيى بلغم باشد به حقنهها اگر در سفلى باشد و بعد از تنقيه جوارشات حاره مثل كمونى و فلافلى و جوارش مصطكى مركب و مانند آن كه در ريحى گذشت با عرق نانخواه و قرنفل بهر تحليل مابقى و تبديل مزاج و تقويت هضم دهند و حب نارمشك مجرب است .
و اين حب در مغص بلغمى و ريحى سود دارد نانخواه يك درم حب بلسان سه درم هر دو را باريك سائيده نيم درم صبح و نيم درم شام به آب گرم يا عرق باديان