ريح آن است كه علامات رياح گرانى باشد و حب سكبينج و ايارج فيقرا و مانند آن روده را از آن خلط پاك كنند و بعد تنقيهء امعا جوارش فنداويقون كمونى به كار برند تا خلط ريحى تولد نكند .
و اگر باديان و زيره و نانخواه در آب بجوشانند و آن آب با شراب ريحانى بخورند رياح را بشكند و هر چه در علاج امراض معده از رياح مذكور شد و هر چه در قولنج ريحى مسطور گردد همه در اين باب نافع است .
و اگر به سبب تولد رياح ضعف امعا و ضعف حرارت آن بود سنجرينيا و دحمرثا و معجون حب الغار به كار برند و تخم سداب و زيرهء سياه و نانخواه و حب الغار و انيسون و تخم كرفس همه را كوفته با فانيذ بسرشند هر صباح مقدار يك جوز بخورند و طعام نخوداب با روغن جوز و زيره و صعتر خورند و حنديقون و شراب كهنه سود دارد و حرارت غريزى را برافروزد و از پس طعام حركت نكنند و تا دو ساعت بر آن نگذرد آب نخورند .
و بسيار باشد كه مزاج رودهها سرد بود و دماغ گرم باشد پس اين ادويه جائز نبود و علاج به اين حقنه بايد كرد بسفايج و قنطوريون دقيق و غيره كه در قول شيخ گذشت هر يك دو درم گرفته در آب آنها سكبينج و مقل هر واحد يك درم و غير آن حل كرده حقنه كنند .
[ خجندى ]
خجندى گويد كه تحليل ارياح به جلابات از باديان و انيسون و نانخواه و سداب و صعتر و كرويا با گلقند شكرى كنند و غذا به لحوم طيور فاضله سازند و در آن سداب و زيره اندازند و تناول معاجين مثل كمونى و فلافلى يا ترياق اربعه يك مثقال هر چه از اين حاضر باشد به عرق باديان .
و اگر طبيعت غير مجيب باشد به حقنههاى مناسبه حقنه كنند و شراب كهنه به قدر نيم من آن را نافع است .
[ خضر ]
خضر گويد كه تحليل رياح به جوارشات حاره كنند و استاد من رحمه الله تعالى امر به سفوف اصول و حاكمى و خوردن گلقند كه در آن انيسون و مصطكى و عود سرشته باشند و شرب انيسون در آب سوده با شكر مىنمود .
و از آنچه نافع است شرب شراب مسخن بر نهار است و شرب آبى كه در آن مصطكى و عود جوشانيده باشند و شرب آبى كه انيسون و صعتر و زيره در آن پخته باشند .
[ صاحب جامع ]
صاحب جامع گويد كه تخم كرفس انيسون باديان نانخواه صعتر فارسى مساوى باريك كوفته بيخته دو درم به شراب كهنه ريحانى بدهند .
و اگر با اين مغص اسهال باشد حب الرشاد بريان با قدرى ميبه يا سفوف مقلياثا بدهند .
و اگر طبيعت معتدل باشد اين سفوف حب الرشاد بريان ده درم انيسون و تخم كرفس نانخواه هر واحد يك و نيم درم حب الغار يك درم باريك ساييده به قدر حاجت به آب گرم بخورند سنجرينيا نيم درم بدهند و اسهال طبيعت به ايارج فيقرا و تربد هر واحد يك درم به آب گرم كه در آن انيسون پخته باشند بايد كرد .
[ جالينوس ]
جالينوس گفته كه چون ريح در غايت غلظ بود ادويهء كبار مثل ترياق و مثروديطوس و سنجرينيا يا شراب ريحانى ممزوج به آب باديان يا ماء العسل مع حب الرشاد و انيسون و قردمانا و تخم كرفس و باديان سوده بخورند و حب الغار بخايند و به ثفل آن بر ناف ضماد كنند .
و چون طبيعت قبض گردد و مرض در غليان باشد اسهال كنند يا به ادويهء كاسر رياح حقنه سازند
علاج مغص صفراوى
هر چه در علاج زحير صفراوى گذشت به كار برند و به زور لعابيه بارده غير بريان مثل اسپغول و تخم ريحان و بارتنگ به روغن گل چرب كرده با گلاب دهند و يا لعاب بهدانه لعاب ريشهء خطمى در آب برآورده با يك مثقال روغن بادام بدهند و يا مغز خيارين و مغز تخم كدو با شكر دهند و هر محلل ذى لعاب مثل تخم مرو به شربت ورد مفيد بود .
و اين دوا خيلى نافع است اسپغول سه درم در گلاب نه توله و آب انارين هفت توله روغن گل نه ماشه نبات سه توله دهند و حنا در روغن گل ساييده ضماد كردن و شربت دينار و شربت ورد مكرر نوشيدن مفيد است .
و اين بنادق نيز مسكن وجع مغص و قولنج صفراوى است تخم كاهو مقشر تخم خرفه افيون مساوى كوفته بيخته به لعاب اسپغول سرشته بندقه سازند مر مكى به وزن دو دانگ و به قدر احتياج استعمال كنند .
و اگر مغص با لينت طبع باشد ريشه خطمى جوشانيده و صاف نموده شيرهء خيارين شربت انار شيرين داخل كرده دهند و غذا شله باز شيرهء تخم كاسنى شش ماشه شيرهء باديان لعاب ريشه خطمى هر يك چهار ماشه نبات يك توله گلاب چهار توله بدهند بعده بارتنگ دانهء هيل هر يك چهار ماشه سوده به آب پخته شيرهء تخم خرفه شش ماشه لعاب خطمى چهار ماشه شربت انار دو توله تخم ريحان چهار ماشه صمغ عربى سوده دو ماشه پاشيده بخورند .
و اگر مغص كهنه با درد معده و پيچ و عرق آمدن بسيار باشد لعاب ريشه خطمى شربت انار تخم ريحان پاشيده دهند باز شيرهء خرفه چهار ماشه گلاب چهار توله افزايند .
و اگر تدابير مذكوره كفايت نكند تنقيهء صفرا به مثل خيارشنبر و شيرخشت و مانند آن در آب كاسنى يا عنب الثعلب حل كرده بايد كرد .
و اين مطبوخ مسهل مجرب انطاكى نيز مغص صفراوى و قولنج را زائل سازد سناى مكى انيسون تربد سفيد هر كدام ده درم گل سرخ گل بنفشه سپستان جو مقشر هر كدام هفت درم همه را در چهارصد درم آب بجوشانند تا ربع بماند صاف نموده از تخم مرو و تخم حلبه و اسپغول هر كدام پنج درم در آب مذكور لعاب كشيده صاف كرده مغز فلوس ده درم شكر به قدر احتياج ماليده صاف كرده روغن بادام شيرين اضافه ساخته بدهند .
اقوال حكما :
[ شيخ ]
شيخ مىفرمايد كه در مغص صفراوى بايد كه نگاه كنند اگر در آنجا قوت قوى و ماده بسيار باشد استفراغ آن نمايند به مثل طبيخ هليله يا مثل آب