صندل هر واحد يك درم استعمال كردن و به هنگام خواب گلقند اوقيه مصطكى ربع درم انيسون نيم درم خوردن در اسهال كبدى از مجربات استاد صاحب شفاء الاسقام است .
و گويند كه طباشير و گل سرخ و سنبل و سليخه نافع اسهال غسالى است .
و به قول سيد صاحب اسهال غسالى را در ابتداى علت نان خوردن نشايد بهر آنكه جگر آن را قبول نكند و هضم نتواند كرد .
و صواب آن است كه بر كشكاب كه از پست جو بپزند قناعت كنند و هر روز دو يا سه بار بدهند اگر اين هضم شود در آخر جاورس مقشر با پست جو بپزند و صاف كرده بدهند .
و اگر غير مصفى هضم كنند بدون صاف كردن بايد داد و طريق پختن اين كشكاب آن است كه پنج پيمانهء آب به يك پيمانه بازآيد و يا يك جزو سويق در بيست جزو آب بپزند تا سه جزو بماند و يا آنكه غليظ گردد پس به كار برند و تخم حماض بريان سوده بر جگر بز بپاشند و كباب كنند كه سودمند بود .
و بعضى اطبا گفتهاند كه اسهال غسالى صعب از تناول مويز منقى تنها دفع شود بىعلاجى ديگر و همچنان با دانه خاييده فرو برند .
و شيخ الرئيس گويد كه من اين را آزمودم و منفعت آن ديدم آنچه گفتهاند از صواب دور نيست .
و اين سفوف در اسهال كبدى سودمند بود گل سرخ شش درم زرشك لك مغسول تخم حماض بريان هر يك سه درم فوه طباشير صندل سفيد نشاسته صمغ عربى بريان هر يك دو درم ريوند چينى يك نيم درم زعفران يك درم شربتى دو درم به دوغ آهنتاب .
و در نسخه معمول متأخرين وزن گل سرخ نيز سه درم است و با شيرهء تخم كاسنى بريان و رب به و گلاب مىدهند .
و هم او گويد اگر اسهال به سبب ضعف قوت ماسكه بود و سبب ضعف اين قوت در بيشتر احوال سوء مزاج سرد و تر بود گل سرخ و گلنار و عصارهء قرظ هر يك پنج درم سنبل الطيب هفت درم مصطكى سه درم زعفران اذخر هر يك چهار درم كوفته بيخته دو درم با رب به يا رب سيب بدهند و غذا كبك و دراج و تيهو و تدرو و گنجشك بريان دهند .
و اين ضماد نافع است مر و كندر و تخم گل و سنبل و مازو و زعفران مساوى همه را ساييده به آب مورد و گلاب و آب سيب بر جگر نهند .
خجندى گفته كه اول معالجهء اسهال غسالى به غذا كنند و در اوائل ترك آن كنند بهر آنكه كبد از هضم او عاجز بود هر گاه ضعيف باشد به خلاف هضم او گوشت را و معده به عكس اين بود يعنى از هضم گوشت عاجز باشد چون ضعيف بود و از هضم نان عاجز نباشد
و از اغذيهء نافعه براى اين در اوائل كشك شعير و جاورس است و كبد حيوانات خفيف اللحوم فاضل و طيور كباب كرده و بر آن تخم حماض بريان پاشيده .
و اين سفوف نافع اسهال كبدى و غسالى است و نسخه آن همان است كه در قول سيد گذشت ليكن وزن زرشك و لك و از فوه تا صمغ عربى هر يك ده درم است باقى به دستور
علاج اسهال كبدى صفراوى
زنهار حبس نكنند و قوابض ندهند كه منع اين اسهال منجر به هلاكت عاجل مىگردد و گاهى استسقا و صلابت طحال پيدا مىكند بلكه به تعديل مزاج و خلط و تسكين جگر از ادويهء كه بسيار قابض نباشند بكوشند و مثل شيرهء صندل و شيرهء عناب و شيرهء خشخاش با سكنجبين و شربت انار بدهند و هر چه در علاج امراض جگر از سوء مزاج حار مذكور شد به كار برند .
و ماء الشعير به غايت نيكو است و كذلك اشربهء مطفيهاى كه اندر آن قبض قوى نباشد چون شربت خشخاش و شربت عناب و شربت انار شيرين و ترش و شيرهء تخم خرفه با شربت صندل دهند و نقوع زرشك و صندل و زر ورد با شربت انار شيرين نيز مفيد بود .
و اگر آمله و گل نيلوفر را جوشانيده صاف نموده و مثل آن شكر طبرزد اضافه نموده به قوام آرند و استعمال كنند فائده دهد و بعد از تعديل و تنقيه اگر اسهال باقى باشد شربت خشخاش و شربت انجبار با طبيخ تخم خطمى دهند و سفوف تخم ريحان بارتنگ صمغ عربى هر يك به روغن زرد برشته تخم حماض هر واحد يك درم كافور يك ماشه حسب مزاج به شربت حب الآس خوردن براى اسهال كبدى و معدى و معوى كه با حرارت مزاج باشد نافع است .
و ايضا قوابض مقوى جگر مثل زرشك و لك و ريوند و اناردانه و شربت صندل و شربت حب الآس بدهند و به قول سويدى شرب عصارهء حى العالم و كذا حسوى دخن مقشر بريان و كذا پنيرمايه اسب از دانگى تا ربع درم و كذا تخم خرفه چون به قدر كرسنه در آن افيون آميزند نافع اسهال كبدى است .
حكيم على مىنويسد كه در اسهال كبدى و غيره اگر مريض به اشياى گرم مداومت كرده باشد احتياط تمام بايد كرد كه از بدن مريض حدت و لذع كمتر شود و اكثر اسهالات را ما به تعديل اخلاط و اطفاى حرارت و ترطيب مزاج علاج مىكنيم و موافق مىآيد و متوجه قبض و تليين كم مىشويم و اكثر را تليين به مرطبات مىكنيم .
و بدان كه كم اسهال باشد كه كبد را به آن شركتى نبود اما اطباى زمان ما تا وقتى كه پارچههاى جگر درست رفع نشود نمىدانند كه اسهال كبدى است و حال آنكه اكثر صفرا دفع از كبد مىشود و ما همين كه حدتى در اخلاط يافتيم به جهت دفع صفرا و حرارت بدن و تشنگى البته شيرهء تخم خيارين و خميرهء بنفشه مىدهيم و به جاى غذا آب هنديانه به افراط مىدهيم و گاهى دوغ شيرين و موضع كبد را به روغن بادام كه كافور در آن حل كرده باشند چرب مىداريم بعد از آنكه حدت اخلاط كم شد اندكى از قوابض مىدهيم مثل تخمهاى بريان كرده