شكم بالاى طلاى مذكور نهند و بگذارند تا از خود جدا گردد .
و اما غذا عدس مقشر مطبوخ به آبغوره و يا به آب سماق يا آب به يا آب سيب قابض بعد از آنكه در آن مويز مع تخم كوفته و نعناع داخل كرده باشند به اقتضاى حاجت به حسب حرارت و برودت بدهند .
و اگر تب نباشد دراج و چوزهء مرغ مطبوخ به اين اشياى مصوص محشو به زيره سياه و سماق و اناردانه و كرفس و سداب و گشنيز خشك .
و ايضا برنج مطبوخ به آب سماق و كعك مسحوق با پوست اناردانه يا پوست غبيرا يا پوست كنار در رب سفرجل يا رب آس يا رب ريباس يا رب حصرم دهند .
و ايضا شربت فواكه متخذ از آب انار و به و امرود و سيب نافع است و در آن زعرور و غبيرا و سماق و كنار و حب الآس بپزند .
[ جرجانى و ايلاقى ]
جرجانى و ايلاقى گويند كه اگر سبب اسهال معدى ضعف قوت هاضمه از رطوبت لزج باشد ماهى شور و ترب و چقندر و خردل و شبت در آب جوشانيده عسل و نمك آميخته بدهند تا قى كند و بعد از قى و خفت فم معده از ماده تنقيهء قعر معده به حب صبر و ايارج فيقرا بايد كرد بعده تقويت معده به جوارش خوزى و معجون خبث الحديد و امروسيا و سنجرينيا و مانند آن كنند .
و اين معجون بدهند گلنار كزمازج خرنوب نبطى هر يك پنج درم نانخواه كندر هر يك سه درم وج ابهل باديان هر يك درم كوفته بيخته با مويز مع تخم كوفته بسرشند .
و اين سفوف حب الرمان بخورند كرويا سركه پرورده و بريان كرده گشنيز خشك به سركه تر كرده و بريان نموده هر يك بيست درم اناردانه ترش بريان كرده چون سرمه سوده صد درم خرنوب نبطى و سماق و گلنار هر يك ده درم كوفته بيخته شربت از دو درم تا سه درم .
و يا اين جوارش كندر بدهند بگيرند مشك و دارفلفل و قرنفل و جوزبوا هر يك پنج درم زنجبيل و خولنجان هر يك ده درم كندر شصت درم شكر طبرزد سوده شصت درم همه را به شهد مصفى بسرشند شربتى سه درم .
و اگر تخم خشخاش و كندر مساوى نرم سائيده از دو درم تا سه درم به آب سرد بدهند اسهال كهنه را سود دارد .
[ محمد زكريا ]
و محمد زكريا گويد كه فلونياى فارسى اسهال كهن را سودمند بود اگر تب نباشد .
[ بقراط ]
و بقراط گويد كه حمام صاحب اسهال را به غايت نافع بود .
و اين سفوف مقلياثا مفيد است هليلهء كابلى هليلهء سياه بليلهء آمله همه را به روغن زيت بريان كرده هر يك پنج درم زيرهء كرمانى به سركه پرورده بريان كرده تخم گندنا بريان كرده حب الرشاد بريان كرده هر يك هفت درم تخم كرفس به سركه پرورده بريان كرده چهار درم مصطكى سنبل قاقله قرنفل عود هندى هر يك دو درم سعد سه درم سواى حب الرشاد همه را كوفته بيخته آميزند شربتى سه درم صبح و سه درم شام .
و يا اين سفوف عود بدهند عود خام زيرهء كرمانى در سركه تر كرده بريان نموده قاقله دانه مويز در سركه تر كرده بريان نموده مساوى شربت سه درم
و اين حب اسهال بلغمى بازدارند بگيرند مر و قرفه و افيون و جندبيدستر مساوى و حبها به مقدار فلفل سازند شربت هفت حب به آب سرد و كودك را يك يا دو حب و كودك ده ساله را چهار تا پنج حب .
و بعضى اطبا به جاى قرفه تخم كرفس كنند و زعفران افزوده مساوى گرفته حبها به قدر نخود ساخته دو حب دهند .
و اين معجون سودمند است افيون و جندبيدستر و ميعهء سائله و بزر البنج و مر و زعفران و لسان الحمل و اسارون و كندر و نانخواه مساوى به عسل مصفى بسرشند شربتى به قدر فندق .
و اين ضماد نافع است بگيرند افسنتين اوقيه و در شراب قابض يك شب تر كنند و ديگر روز آب مورد به آن شراب بياميزند و لادن و رامك در آن حل كنند و پارچه بدان تر كرده بر معده نهند و آنجا كه مورد تر نباشد برگ مورد سوده در شراب تر كنند و بمالند و صاف كنند و طعام كبوتر بچه بريان كرده و گنجشك و مانند آن با دارچينى و فلفل و زيره بدهند .
و هم او گويد كه اگر رطوبت لزج بر سطح معده آلوده شود و قدرت ماسكه ضعيف كند علاجش نيز قى و تنقيه است به دستورى كه مذكور شد بعده معده را به جوارش خرنوب و قرص گلنار و مانند آن قوت دهند و جوارش خوزى و معاجين مذكوره به كار برند و تا معده به قى و استفراغ به ايارج فيقرا و مانند آن پاك نكنند اين جوارشها و قرصها نبايد داد .
و نسخه جوارش خرنوب اين است خرنوب نبطى و شاهبلوط هر يك جزوى تخم انگور يك جزو حب الآس دو جزو پوست كنار جزو همه را چون سرمه سائيده به شربت مورد بسرشند شربت از سه درم تا چهار درم .
و صفت قرص گلنار اين است گلنار تخم گل تخم حماض هر يك سه درم سماق مازو عصارهء لحية التيس اقاقيا كندر هر يك يك نيم درم زعفران نيم درم همه را سائيده به آب مورد سرشته قرص سازند شربتى يك درم با شربت مورد .
و اين سفوف قرظ نافع طراثيث قرظ گلنار تخم گل سماق هر يك پنج درم بلوط بريان زيرهء سياه به سركه تر كرده بريان هر يك چهار درم خرنوب نبطى ده درم تخم مويز بريان كرده چهار استار همه را مثل سرمه سائيده دو درم با رب به بدهند و طعام كبك و دراج بريان با سماق يا اناردانه پخته .
[ صاحب حاوى ]
صاحب حاوى نوشته كه چون اسهال معدى به سبب انصباب بلغم لزج يا بلغم بورقى مالح باشد ازالهء سبب موجب او كنند به اين نحو كه هر صبح جلاب حار از شكر سفيد ده درم و از حب الرشاد يا حرف يك درم بدهند .
و چون سبب موذى زائل گردد سفوف مقلياثا پنج درم به آب سرد يا جلاب از تخم حرف و تخم ريحان و صمغ عربى هر واحد مثقال بريان كرده