در يك نيم آثار آب تر ساخته جوش دهند هرگاه نصف بماند با نيم آثار قند سفيد به قوام آرند شربت حسب مزاج .
ديگر عرق بيلگرى كه از مغز خشك يا تازهء آن در آب شب تر كرده صبح عرق كشند قائم مقام عرق بارتنگ بود و مقوى معده نافع اسهال و هم مستعمل در زحير و سحج .
ديگر مرباى بيلگرى به اصحاب خلط بهترين دوا است مقوى قلب و جگر و معده و دافع ضرر باد سموم طريق ساختن آن اين است كه برآرند مغز بيل كه قريب رسيدگى از درخت جدا كرده باشند و قطعه قطعه نموده از تخم و لزوجيت صاف كرده در قند سفيد سه برابر به اضافه قدرى عرق كيوره بپزند چون مهرا شود فرود آرند و هر قدر كه در لطافت اين تكلف زياده كنند باعث نقصان قوت گردد .
ديگر سفوف بيلگرى كه مغز تازهء آن بريان كرده قدرى شكر آميخته يك توله بخورند براى اسهال معدى خيلى مفيد بود .
ديگر اين حب ذرب نيز مفيد است قرنفل بيلگرى زنجبيل خرماى بريان مائين خرد مائين كلان جوزبوا هر يك دو ماشه افيون نيم ماشه به آب ادرك كهرل نموده و حب به قدر كنار دشتى بندند و يك حب بخورند .
ديگر جوزبوا بسباسه گل دهاوه ساذج هندى بيلگرى موچرس قرنفل زنجبيل فلفل دارفلفل گشنيز افيون برابر كوفته بيخته حب بندند و هر روز يك حب تا يك هفته بخورند در اسهال كهنه و سنگرهنى مجرب بعضى اطباست .
ايضا براى اسهال معدى و خلفهء كهنهء افيون بزر البنج دانه هيل پوست بيرون پسته پوست اندرون پسته پوست ترنج مغز خستهء كنار دشتى مغز خستهء انبهء كهنه مغز خستهء جامن مصطكى تخم نيلوفر حب الآس بريان نان ميدهء بريان بيلگرى بريان كوفته بيخته در آب پوست خشخاش حبوب به قدر نخود بسته پنج حب مىخورده باشند .
ديگر افيون و چونه كه با برگ پان مىخورند هر دو برابر سائيده و به قدر موتهه حبها بندند و از يك حب شروع كرده بيافزايند و تا يك ماشه رسانند جهت ذرب دوستى آزموده است و زحير و سحج را هم مفيد نوشته .
ايضا دواء التوتيا كه براى ذرب و خلفه يعنى اسهال معدى بىنظير است و به منزلهء اكسير و به كرات آزموده است و اين را اهل هندرس مالتيبسنت ناميدهاند مجرب النفع است سنگ بصرى ورقى هشت توله ورق طلا دو توله شنگرف يك توله قرنفل فلفل گرد مرواريد ناسفته هر يك چهار توله مسكه يك نيم دام اول سنگ بصرى را در آتش زغال سرخ نموده در بول مادهء گاو نازائيده صد بار گرم كرده سرد نمايند بعده فلفل گرد را شب در آب تر كرده صبح از كرباس بمالند كه پوست سياه او دور شود با همان ادويهء سائيده مسكه آميزند بعده در آب ليمو كاغذى يكصد و يك عدد كهرل كرده خشك نموده قرص بندند خوراك تام يك ماشه به كلان و به خرد حسب حال چهار سرخ يا دو سرخ خورانند .
ديگر اگر فلفل گرد سه دام سنگ بصرى شش دام مسكه يك نيم دام گرفته به دستور سنگ بصرى را در بول بچهء ماده گاو صد بار در آتش سرخ نموده سرد كنند و فلفل به دستور مقشر نموده در آب ليمو همان قدر كهرل كنند و چون به خشكى رسد قرص ساخته به دستور بخورند نيز نافع اسهال معدى است .
و دو نسخهء ديگر سنگ بصرى كه در مجربات اكبرى و قادرى نوشته نيز مفيد ذرب كهنه است .
دوايى كه در هندى دهناپاچك گويند در ذرب و اسهال و پيچش عجيب الفعل است خس گجراتى موتهه هندى بيلگرى زنجبيل گشنيز خشك نتربالا صندل سفيد كئول هر يك سه ماشه در نيم آثار آب خيسانيده صبح بجوشانند هرگاه چهار دام آب بماند صاف نموده افشرده بنوشند و ثفل آن را باز وقت شام در پاؤ آثار آب جوشانيده صاف نموده بنوشند .
و چون اصل اين نسخه پنج جزو است يعنى موتهه و مغز بيل و زنجبيل و گشنيز و نتربالا لهذا به اسم مذكور مسمى گشته .
و صاحب قادرى نوشته كه هر پنج اجزاى مذكور يك يك تانك بگيرند و نيمكوب كرده و سه حصه نمايند و هر صبح يك حصه را در آب بجوشانند چون چهارم حصه بماند صاف كرده بنوشند و ادويهء مطبوخه باز آخر روز جوشانيده بدهند غذا خشكه برنج تنها يا با دالعدس يا دالمونگ بريان و اگر تب نباشد ماست نيز گاه گاه بايد داد همراه طعام .
و اگر دواى مذكور در سه روز كفايت نكند سه چهار روز ديگر بايد داد و آنجا كه اسهال كهنه و قوى بود دو هفته بلكه سه هفته بدهند و جهت تب و گلو داخل نمايند و زنجبيل موقوف دارند .
و براى اسهال خون و آنجا كه بواسير خونى مركب به اسهال باشد عوض زنجبيل گل دهاوه و اندرجو بيفزايند و اين درويش در اسهال كه با حرارت و پيچش بود در مطبوخ مذكور عوض زنجبيل تخم خطمى و خبازى و گلو ضم كرده و گاهى طباشير نيز علاوهء اينها نموده و نفع كثير به مشاهده در آمده و جهت سرفه و تب دق نيز مفيد تام شده تم كلامه .
بالجمله حسب مزاج تغيير و تبديل اوزان و اجزا نموده استعمال كنند و در مزاج گرم موتهه و زنجبيل موقوف سازند .
و حكيم شريف خان مىنويسند كه راقم بىكئول اكثر در ذرب و تباهى معده و جز آن اين دوا استعمال نموده و منافع بسيار مشاهده كرده فقط .
ديگر هليلهء زنگى بريان تج بيلگرى بريان باديان بريان كوكنار رال مُرور پهلى اسپغول درست بريان گشنيز بريان جوزبوا سعد خسته انبهء كهنه برابر كوفته بيخته دو ماشه صبح و مثل آن شام خورند كه براى سنگرهنى مجرب است
و همچنين موچرس مائين گل دهاوه هر واحد يك درم مصطكى نيم درم بيلگرى كوكنار رال هر يك دو درم كوفته بيخته سفوف سازند و يك درم صبح و يك درم شام خورند غذا دالخشكه .
ديگر اگر اسهال معدى با درد معده و قصور هضم بود مصطكى زرنباد نانخواه حب الآس
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 193
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص١٩٣