اصل السوس چهار ماشه گل بنفشه شاهتره هر يك شش ماشه بيخ كبر چهار ماشه جوشانيده شربت بنفشه يا شربت بزورى دو توله خاكشى پنج ماشه داخل كرده دهند .
ايضا اگر با تب باشد قرص زرشك صغير چهار ماشه به گلقند يك توله سرشته شيرهء بيخ كبر چهار ماشه شيرهء تخم خرفه شش ماشه عرق شاهتره ده توله نبات يك و نيم توله غذا شله دهند .
و بقولات مطلقا ممنوع الا سرمق و چولائى و مرغن نمايند چه در تبها كه متعلق طحال بود روغن مضائقه ندارد .
و اگر مناسب دانند اولًا فصد و مسهل تجويز كنند .
ايضا مع تب بلغمى قرص گل صغير سوده چهار ماشه به گلقند يك توله سرشته همراه شيرهء تخم كاسنى شش ماشه عرق عنب الثعلب عرق شاهتره هر يك ده توله نبات يك و نيم توله بدهند و ضماد صبر زرد ترمس هر يك دو ماشه عنب الثعلب چهار ماشه گل خطمى سه ماشه گيرو دو ماشه جدوار چهار ماشه و گاهى مقل آرد جو بيخ كبر افزايند و به دستور بر طحال استعمال كنند .
ايضا گاهى مطحول هر چه صبح مىخورد شام قى مىكند و هر چه شب مىخورد صبح قى مىنمايد و هر چند اين عوارض در ضعف معده هم مىباشد اما در آنجا غذا برمىآيد و اينجا سودا برمىآيد .
و ايضا ورم احشا هرچند موجب تهوع و قى مىگردد ليكن بىدرد عضو مئوف نمىباشد عنب الثعلب چهار ماشه تخم كاسنى گل سرخ هر يك شش ماشه جوشانيده گلقند دو توله دوم روز سكنجبين دو توله به جاى گلقند كنند غذا نان دهند و برنج هرگز ندهند .
ايضا اگر در فصل صيف مرد جوان مطحول باشد شيرهء عنب الثعلب چهار ماشه شيرهء تخم خرفه شيرهء تخم خيارين هر يك شش ماشه شيرهء باديان چهار ماشه سكنجبين ساده دو توله دهند .
و بدانند كه در طحال ادويهء بارد خصوصاً شيرجات بارد اگر تب نباشد نبايد داد الا خرفه كه مخصوص به طحال است در وقتى كه تشنگى و هوا گرم باشد مضايقه ندارد .
و در صورت تب شيرهء خيارين و خرفه هر دو جائز است ليكن شيرهء مغز تخم هندوانه كه مرطب است نبايد داد مگر در صورتى كه عوارض صفرا حدت داشته باشد و گويند كه شيرهء كاسنى به مقدور نبايد داد .
ايضا در فصل صيف تخم پنجنكشت سه ماشه عنب الثعلب خيارين كوفته هر يك شش ماشه باديان چهار ماشه مويز منقى ده دانه جوشانيده نبات يك و نيم توله فايده كلى مىنمايد .
ايضا اگر صلابت با قى الدم باشد و خون تا يك آثار به قى برآيد فصد باسليق جانب صلابت كرده منضج و مسهل معمولى دهند خون آمدن از فصد موقوف شود و اكثر عوارض از مسهل بر طرف گردد .
و اگر صرف صلابت باقى ماند ضمادات معمولى به كار برند .
ايضا اگر صلابت با تب باشد تبريد شيرهء خيارين شيرهء كاسنى هر يك شش ماشه شيرهء بيخ كبر چهار ماشه عرق شاهتره ده دام شربت دينار دو توله خاكشى پنج ماشه دوم روز سكنجبين سوم روز شيرهء باديان افزايند و به جهت شام اطريفل گشنيزى عرق عنب الثعلب و مقل ازرق يك توله به سركه تر كرده ريوند چينى دو ماشه بيخ كبر دو ماشه سائيده حل كرده بر پارچه تر كرده ماليده بچسبانند .
ايضا با نزله و تب را اطريفل گشنيز خورده اسطوخودوس شاهتره عنب الثعلب بيخ كبر هر يك چهار ماشه جوشانيده شربت بنفشه خاكشى داخل كرده باز پرسياوشان چهار ماشه خيارين كوفته شش ماشه افزايند .
ايضا اگر با تب و صلابت به سوى جگر نيز باشد گل سرخ گل نيلوفر هر يك چهار ماشه تخم خيارين تخم كاسنى بيخ كبر شاهتره هر يك شش ماشه جوشانيده گلقند دو توله داخل كرده دهند .
ايضا اگر مطحول را نفث الدم به آفت طحال بود اول عناب پنج دانه گل بنفشه پنج ماشه بهدانه سه ماشه اصل السوس چهار ماشه جوشانيده و شيرهء بيخ انجبار شيرهء مغز تخم هندوانه شيرهء كاهو شيرهء خرفه هر يك شش ماشه دياقوذا توله داخل كرده كتيرا يك ماشه سوده پاشيده بدهند اگر حرارت زياده باشد اصل السوس موقوف كنند و براى شقيقهء جانب چپ و درد پهلو روغن حنا بمالند بعده فصد باسليق خون پاؤ سير بگيرند باز در جوشاندهء اول خطمى چهار ماشه سپستان بيست دانه خيارين كوفته شش ماشه افزايند و از شيرجات كاهو و خرفه موقوف كرده گلقند دو توله به جاى دياقوذا و كتيرا كنند باز شاهتره شش ماشه اضافه كنند .
بعد حبس خون اگر صلابت و درد جانب طحال و خفتن بر پهلوى چپ دشوار و اندكى سختى جانب كبد باشد مسهل مبارك از عناب پنج دانه بهدانه سه ماشه اصل السوس خطمى بيخ كبر هر يك چهار ماشه گل بنفشه سه ماشه عنب الثعلب شش ماشه سناى مكى يك توله جوشانيده فلوس خيارشنبر شش توله ترنجبين گلقند هر يك چهار توله روغن بادام شش ماشه بدهند بعد مسهلات تسكين داده بعد چهارده روز فكر طحال مرعى دارند باديان عنب الثعلب تخم فنجنكشت هر يك چهار ماشه مويز منقى ده دانه شاهتره شش ماشه جوشانيده گلقند دو توله دهند .
بعده اگر درد به جانب كبد و طحال باشد جوارش كمونى با شيرهء باديان شيرهء تخم فنجنكشت شيرهء بيخ كبر هر يك چهار ماشه شيرهء كرويا دو ماشه شربت بزورى معتدل دو توله دهند .
باز شيرهء اصل السوس چهار ماشه افزايند چون درد جانب جگر كم شود و درد به جاى طحال باقى ماند قرص گل صغير چهار ماشه كوفته به گلقند يك توله سرشته با شيرهء بيخ كبر چهار ماشه شيرهء عنب الثعلب شش ماشه عرق عنب الثعلب ده توله شربت بزورى معتدل چار توله حل كرده بدهند و وج تركى سوده و بيخ كبر سوده به روغن گل بر موضع طحال ضماد كنند .
ايضا اگر با ورم سپرز شكم دم و ضيق النفس و بيمار چهار ماه و ضعف باشد ريوند خطائى چهار ماشه زنجبيل مصطكى هر يك يك و نيم ماشه سوده با عسل سه توله شب ليسانيده صبح شير شتر شش توله نبات سفيد
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 153
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص١٥٣