هر واحد چهار ماشه و گلقند دو توله و اسپغول شش ماشه پاشيده بدهند .
و شرب كشوث و كذا كمافيطوس هفت روز متواتر و شرب حضض هندى و تخم حماض و جعدهء جبلى هر واحد نافع يرقان اسود است غذا نخودآب و شورباى گوشت بزغاله و مرغ دهند .
و اگر به سبب ضعف طحال باشد شيرهء تخم كشوث شيرهء انيسون هر يك سه ماشه همراه گلقند و شربت بزورى خورند و قرص گل و قرص كبر و ريوند و مانند آن كه مقوى طحالاند همراه همين دوا استعمال كنند و گل سرخ و فوفل و افسنتين و مصطكى سائيده با سركه و آب عنب الثعلب سبز بر طحال ضماد سازند و هر چه در ضعف طحال بيايد به كار برند .
و اگر به سبب ورم طحال باشد علاجش در اورام طحال بيايد .
و اگر به طريق بحران باشد امداد طبيعت نمايند به شرب سكنجبين و استحمام به آب شيرين و ماليدن روغنهاى ملطف چون روغن بابونه و شبت و سوسن بر بدن و جز آن كه در علاج يرقان صفرا بحرانى گذشت .
و در كبدى احتراقى فصد باسليق يا اسيلم كنند و تصفيهء حرارت جگر و اصلاح آن به اشربه و اغذيه و اطليهء مبرده كه در علاج امراض جگر از سوء مزاج حار و در يرقان اصفر غليانى گذشت بايد كرد .
و تبريد قرص زرشك صغير سوده به شربت انار سرشته همراه آب كاسنى سبز مروق ده توله سكنجبين ساده دو توله گلقند يك نيم توله و گاهى به اضافهء شيرهء خيارين گاهى شيرهء زرشك نيز معمول است .
و تنقيهء مواد محترقه به مسهل سودا و يا به مطبوخ افتيمون و شاهتره و بماء الجبن نمايند و گل بنفشه و نيلوفر سپستان آلو بخارا تمر هندى و غيره نيز در اين نوع مستعمل است .
و اگر به سبب سوء مزاج بارد جگر باشد و اين نادر الوقوع است علاج آن به علاج امراض كبد از سوء مزاج بارد كه مذكور شد بايد كرد .
اقوال مهره :
[ مسيحى ]
مسيحى گفت كه از ادويهء مسهله در يرقان اسود هليلهء سياه و بسفايج و خربق سياه و لاجورد و حجر ارمنى استعمال كنند و در يرقان اسود طحال فصد باسليق و اسيلم از جانب چپ كنند پس اگر خون سياه برآيد استخراج آن نمايند و الا فى الفور بند كنند بعد از آن به طبيخ افتيمون و بسفايج و هليلهء سياه اسهال آورند و بگيرند افتيمون سوده پنج درم و با دو سه اوقيه سكنجبين ممزوج به آب گرم بخورند .
و اگر چهار درم افتيمون و يك مثقال غاريقون خورند افضل بود و عصارهء باديان و عصارهء برگ طرفا دو ملعقه با سكنجبين بنوشند يا طبيخ پرسياوشان و فوة الصبغ و نعنع مساوى بنوشند و در آفتاب نشينند تا تشنه شوند و سخت گرم گردند بعده آب سرد بنوشند كه آن عرق آرد و رنگ به حالت طبيعى رجوع كند و اگر در طبيخ پرسياوشان نشانند خيلى نفع كند .
[ شيخ ]
شيخ مىفرمايد كه در طحالى نظر كنند اگر در آنجا امتلاى دموى بسيار باشد فصد باسليق ايسر و بعده اسيلم گشايند پس از آن به طحال و اصلاح سدد آن و اورام آن و ضعف آن مشغول شوند .
و اگر سبب آن كثرت سودا باشد به سبب چيزى كه از هوا و اغذيه توليد آن نمايد چنانچه مذكور شد .
ايضا استفراغ آن به چيزى كه مخرج او باشد واجب است و از اين قبيل است طبيخ اسقولوقندريون به خربق مذكور در قرابادين و به مرات بدان استفراغ نمايند .
و مطبوخ افتيمون به اين صفت بگيرند هليلهء سياه و كابلى هر واحد ده درم شاهتره اسقولوقندريون بسفايج فقاح كبر هر يك پنج درم بيخ كرفس و باديان هر واحد جفنه خربق سياه دو درم و در سه رطل آب بجوشانند تا ربع بماند و بر آن افتيمون پنج درم انداخته جوش خفيف دهند پس صاف نموده با دو ثلث درم ايارج فيقرا بدهند .
و همچنين حبوب معمول از هليلهء سياه و افتيمون و نمك هندى و غاريقون و پوست بيخ كبر است و بعد استفراغ ماده شير شتر بنوشانند .
و اگر يافته نشود ماء الجبن متخذه به سكنجبين بزورى و اذخر و جعده و ادويهء طحاليه از اسقولوقندريون و از بيخ كبر و مانند آن بدهند .
و آبهائى كه در آن برگ طرفا و بيخ آن جوشانيده باشند و آب برگ كبر و آب برگ ترب و سكنجبين و كذلك آب عنب الثعلب و آب كرفس اگر حرارت باشد و سكنجبين مطبوخ در آن اسقولوقندريون و برگ كبر و ثمر طرفا و جعده .
و اگر در طحال ورم حار باشد بايد كه در مسخنات افراط نكنند .
و اگر در آن سدد باشد مفتحات قويهء مذكور در باب سدد كبد نيز در اين نافع است و در باب سدد طحال ادويهء مخصوص آن عنقريب ذكر خواهم كرد .
و اگر به سبب ضعف حادث در طحال باشد بايد كه بر آن محاجم بلاشرط نهند و رياضت استعمال كنند و ضمادات مقوى طحال مثل آنكه از افسنتين و قردمانا و فقاح اذخر و حاشا و قنطوريون و بيخ كبر هر واحد يك جزو و گل سرخ دو جزو و مقل يك نيم جزو اشق هفت جزو ساخته باشند ضماد نمايند .
و هر گاه بشويند به سركهء كهنه كه در آن شبت و به ورق و نمك و سداب و پودينه جوشانيده باشند بشويند .
و اگر سبب يرقان اسود حرارت كبد باشد علاج جگر به مطفيات نمايند .
و اگر برودت باشد علاج به ترياق كبير خاصة و به ادويهء معلومه براى آن بايد كرد .
و اگر سبب آن جميع بدن باشد اول آنچه به كبد واجب است به عمل آرند بهر آنكه عروق بعده بدن از آن منفعل گردد .
و اما علاج نفس يرقان اسود به چيزى كه علاج نفس يرقان اصفر مىكنند و به قوىتر از آن بايد كرد .
[ صاحب كامل ]
صاحب كامل گويد كه اگر يرقان از جهت طحال باشد بايد كه فصد اسيلم از دست چپ كنند و اسهال به مطبوخ افتيمون نمايند و ماء الجبن به اين سفوف دهند هليلهء سياه دو درم هليلهء زرد سه درم افتيمون غاريقون هر واحد درم نمك نفطى صبر هر واحد دانگ همه را باريك سائيده سه درم با هشت اوقيه تا يك رطل ماء الجبن بخورند .
و ايضا آب پودينه نهرى ربع رطل