مثل عصارهء قثاء الحمار و عصارهء برگ حرف و عصارهء فراسيون با عصارهء عرطنيثا يا عرطينثا كوفته در شير زن يك شب تر كرده صبح افشرده نيم گرم بچكانند يا عصارهء بيخ رطبه با زنبق جوش خفيف داده قدرى شكر آميخته سعوط كنند يا عصارهء ترب با برگ كوفته و از عصاراتى كه سخت گرم نيستند عصارهء سلق است و از عصارات سرد عصارهء حى العالم يا عصارهء اسپغول نهرى است .
و چون صرف سركه استنشاق كند و ساعتى بدارد و مريض در حوض حمام باشد اين بهتر علاج است و همچنين اگر در آن شونيز يك شبانه روز تر كنند پس صاف نموده سعوط و شم از آن نمايند تنها و ممزوج .
و از غير عصارات اين است كه بگيرند مويزج ربع درم و سائيده به آب گشنيز و روغن بادام مساوى ده درم حل كرده بدان سعوط كنند در حالى كه اندر آبزن يا حوض حمام باشند و گاهى بدان قدرى سعتر فارسى خشك و اندكى سركه خمر مىآميزند .
و اما غسل نفس چشم مدام به گلاب و به آب گشنيز و به آب ملح نمايند .
و از غسولات براى اصحاب يرقان آبهائى است كه در آن پرسياوشان و شيح و مرزنجوش و جعده و بابونه و اقحوان خاصة و خارخسك و شبت كه اصل در آن است جوشانيده باشند و گاهى در يرقان از سبب حار ترشى ترنج داخل مىكنند كه آن شديد الجلا است به تقطيع خود براى هر رنگ و گاهى از اين اشيا ضمادات مىسازند و گاهى روغنها كه بدان تمريخ نمايند به مثل روغن اقحوان و روغن بابونه و روغن شبت .
و ايضا روغن عقيد انگور و روغن سوسن و غذاى اصحاب يرقان آنچه خفيف و لطيف باشد و در آن تفتيح بود و شورباى ماهى ايشان را نافع است خصوصاً به چيزى كه مدر و ملطف باشد .
صاحب شفاء الاسقام مىنويسد كه اگر با يرقان حرارت باشد آب عنب الثعلب و آب كاسنى يا آب انار به شكر شيرين كرده بدهند و تا چهارم روز علاج برفق نمايند و شربت پوست بيخ هندبا به آب كاسنى تنها يا به آب كرفس به سكنجبين ساده يا بزورى يا آب انارين به سكنجبين يا سكنجبين تنها يا به شربت دينار يا آب ريباس يا آب بيد كه در آن شيرهء تخم خيار و تخم كاسنى و باديان هر واحد سه درم برآورده باشند بدهند .
و اگر طبع قبض باشد به شربت آلو و شربت بنفشه و شيرهء تخم كاسنى و فتائل مسهله و حقنههاى لينه نرم كنند .
و اگر علامات غلبهء صفرا ظاهر شود اسهال به طبيخ هليله زردآلو و تمر هندى و خيارشنبر نمايند .
و اگر قاروره بر غلظ ماده دلالت كند نضج آن به مثل طبيخ بيخ كاسنى و تخم كاسنى و خطمى و گاؤزبان و اصل السوس و زرشك كه در آن يك قبضه كاسنى غير مغسول داخل كنند بايد كرد .
و چون قاروره به اعتدال آيد اسهال به ريوند در آب كاسنى نمايند اگر حرارت بود .
و اگر بلغم ممزوج باشد خيارشنبر و غاريقون و هليلهء كابلى و سقمونيا به حسب مقتضاى نوع ماده و سن و فصل در آن مخلوط سازند .
و اين مسهل براى صفراوى جيد است در آب شاهتره يك صد و هفتاد درم آلو بخاراى كلان ده عدد تمر هندى بيست درم تخم بادرنگ و خيار و زرشك هر واحد سه درم غاريقون يك درم بجوشانند تا نصف او بماند صاف نموده پانزده درم مغز خيارشنبر و يك درم روغن بادام و نيم درم ريوند داخل كرده بنوشند .
و اين مسهل از املاى استاد من است ريوند يك مثقال حشيش غافث نيم درم باريك سائيده در شربت كاسنى اوقيه آميخته بخورند .
ايضا اوستادى رحمة الله براى يرقان امر به اين دوا مىكرد تخم كاسنى باديان تخم خيار هر واحد درم غافث نيم درم تخم كشوث ربع درم در عرق گاؤزبان سه اوقيه شيرهء برآورده سكبينج ساده اوقيه داخل كرده بنوشند .
و از مقئيات ترب در سكنجبين تر كرده به آب گرم بدهند و يا عصارهء ترب به سكنجبين و نمك به آب گرم .
و استاد من گويد كه چون با يرقان سرفه شريك گردد احتياط بسيار كنند بهر آنكه يرقان محتاج به مفتحات است و سرفه را مفتحات مضر است پس طبيب رعايت جانبين نمايد .
و بايد كه صاحب يرقان لباس زرد مزعفر از قميص و غيره بپوشد و بدان نظر كند و تعليق كهربا نمايد و تعليق خرزهء يرقان كه در آشيانهء خطاف يافته مىشود نفع عظيم دارد و اكتحال به آب ترنج مزيل يرقان چشم است و دوام جلوس در آبزن نافع است بنا بر جذب ماده به سوى خارج بدن .
و اما اغذيه در ابتدا مزورات مثل حصرميات مبرده و خليات و زيرباجات مبزره به سركه و مزورهء اناردانه يا كاسنى به سركه و شكر يا كاسنى مطنجن به رورغن بادام محمض به سركه يا غير محمض يا كاهو به سركه يا مويز به سركه يا ماء الشعير به شكر يا سويق به شكر و مزورات معمول از زرشك و ترشى ترنج و حماض برى و كاسنى و كاهو مسلوق و كاسنى برى و كشوث رطب دهند و بعد ظهور نضج و تنقيه شورباى بچهء مرغ مطبوخ به رائب و سركه يا به اناردانه و مويز و بادام و سركه يا به سركه و كاسنى و شورباى ماهى خرد سفيد رضراضى مطبوخ به سركه و خوردن آن ماهى و انكباب بر بخار آن هنگام پختن و كذلك ابتلاع آن زنده و قريص ماهى و جدى يا مصوص به گوشت ماكيان و دراج و رائب و ماست ترش و انار و شفتالو و كدو و خيار و عنب الثعلب و سكباج ماهى و بطون گوساله و ادمان به لحم بقر عظيم النفع براى يرقان است و يرقان سدى را زيرباجات به چوزهء مرغ و پياز و نخود و لبلاب و بادام و گشنيز و نخوداب به سرمق و چقندر و ترب و كرنب نافع است و بايد كه معالجه به قى نمايند بعد امتلا از اين اغذيه و بعد شرب سكنجبين و آب شبت بر آن
و بايد كه از اشياى حاره و سريع الفساد مثل خربزه و شير احتراز كنند و نان در سدى بالكل ترك نمايند
سويدى از مغنس و فولس نقل كرده كه شرب يك درم كهربا با نبات و كذا عصارهء عنب الثعلب و اكل بقلهء آن خام يا پخته و كذا بيخ حماض در سركه پخته يا به شراب و كثرت
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص١٣٤