و اسهال به مطبوخ افسنتين مقوى به ايارج و سقمونيا كنند و تا سه روز در هر روز آبى كه در آن پرسياوشان و افسنتين رومى جوشانيده باشند و آب كرفس و آب سرمق هر واحد ده درم با يك درم غاريقون بنوشانند .
و ايضا آب پودينهء نهرى دو اوقيه به سكنجبين يك اوقيه بياشامند كه اين منفعت بين نمايند .
و اين دوا نيز براى يرقان سدى نافع است افسنتين رومى سه درم تخم سرمق پنج درم و عصارهء غافث ريوند چينى هر واحد يك نيم درم باريك سائيده دو درم از آن با ده درم شراب ممزوج به آبى كه در آن پرسياوشان جوشانيده باشند بخورند .
و ايضا بگيرند عصارهء ترب بيست درم و شراب رقيق ده درم و آبى كه در آن قدرى فوه و هوفاريقون نيكو پخته باشند ده درم و بر نهار بنوشند كه اين نافع يرقان سدى است و قرص افسنتين نيز نافع بود اگر به غير تب باشد .
و ايضا بگيرند عروق و انيسون هر واحد درم سائيده با دو اوقيه سكنجبين و آب سرد و يا به آب لبلاب و يا به آب قطف مع شكر بنوشند .
و ايضا از جالينوس است افسنتين رومى انيسون هر واحد يك درم بادام تلخ سه عدد باريك سائيده به سكنجبين بخورند .
و ايضا پرسياوشان پودينهء نهرى فوه الصباغين هر واحد يك جزو در آب خيسانيده نيم رطل از آن به شراب ريحانى آميخته بعد از آنكه مريض در آفتاب بايستد تا آنكه عطش و التهاب ظاهر شود بنوشند كه بعد شرب اين عرق كند و زردى زائل گردد و رنگ او مثل لون طبيعى شود و صاحب اين ماهيهار با صغار تازه هنگام بر آوردن او از آب يك عدد يا دو بخورد كه نفع يابد و شورباى سكباج لحم بقر نافع است چون ثريد بخورد و اندك از شوربا بنوشد و گوشت نخورد .
[ ايلاقى و جرجانى ]
و ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه گاهى يرقان به سبب سده در خلل كبد و در رگها كه در آن پراكنده است حادث شود و اين سده كلى بود پس صاحب سدهء كلى را هر صبح آب كرفس و آب باديان و آب شبت هر واحد دو اوقيه جوشانيده صاف نموده سه درم روغن بادام شيرين و يك درم روغن بادام تلخ و يك درم روغن پسته داخل كرده بدهند و شب تخم ترب و مغز تخم خربزه و انيسون هر واحد يك درم تخم شبت و تخم كرفس هر واحد نيم درم با يك اوقيه سكنجبين عسلى دهند و قى كردن در اين علت سودمند بود بهر آنكه سدهها به قوت قى گشاده گردد و ماده را بركند و پرسياوشان جوشانيده صاف نموده با سكنجبين نافع است .
و اگر دو درم نمك جريش با يك دستهء برگ كاسنى هفت روز ناشتا بخورند جگر و زهره را بشويد و از مادهء عفن پاك گرداند و شش درم برگ چقندر خشك كرده كوفته بيخته به ماء العسل يا به سكنجبين ساده سده بگشايد و اين اشربه بعد تليين ماده و نضج آن به اشربهء كه سابق مذكور شد بدهند .
و اگر سده در آن منفذ باشد كه ميان جگر و زهره است اين اشربهء مذكوره سودمند بود و قرص افسنتين و قرص ريوند و اين قرص انيسون با سكنجبين بزورى نافع است بگيرند انيسون غافث هر يك سه درم صبر پنج درم غاريقون دو درم افسنتين اسارون كرفس تخم شبت مصطكى سنبل مغز بادام تلخ هر واحد يك درم همه را كوفته به طبيخ افسنتين سرشته قرص سازند شربتى يك درم و قى كردن به تخم سرمق سودمند بود و اسهال طبيعت به حبى كه از ايارج فيقرا و افسنتين و بسفائج و غافث و غاريقون سازند صواب بود .
و طعام از سركهء كبر سازند و برگ ترب به چوزهء مرغ پخته و برگ كرنب به روغن زيت پخته نافع بود و آب با سكنجبين آميخته بنوشند و ضماد از باديان و اكليل الملك و بيخ خطمى و كرنب و شبت و بنفشه و افسنتين و انجير و صبر و مر كوفته بيخته به روغن قسط يا روغن سنبل سازند و بر جگر نهند و آنچه در علاج سدهء حدبهء كبد گذشت به كار برند .
و اگر سده در منفذى باشد كه ميان مراره و امعا است اين مسهل قوى بدهند هليلهء زرد پانزده درم هليلهء سياه اصل السوس خطمى بيخ باديان بيخ كبر هر يك هفت درم شاهتره مغز خيارشنبر هر يك ده درم غافث افسنتين تربد افتيمون هر يك پنج درم مصطكى انيسون هر يك سه درم مويز منقى بيست درم آلو بخارا بيست عدد تمر هندى پانزده درم در سه من آب بجوشانند تا به يك من باز آيد صاف نموده هفتاد درم از آن با نيم درم غاريقون سوده و دو دانگ نمك هندى و دانگى سقمونياى مشوى در هر پنج روز يك بار اين مسهل بدهند تا سده بگشايد و بعد از اين ماء الجبن به اين سفوف استعمال كنند هليلهء سياه دو درم افتيمون يك درم نمك هندى دانگى ايارج فيقرا نيم درم و به حسب قوت كم و زياده نمايند .
و اگر به اين علاجها سده گشاده نشود شير شتر بدهند هر روز شصت درم با سه درم هليلهء زرد و يك درم افتيمون و نيم درم انيسون و دو دانگ ايارج فيقرا و غذا چوزهء مرغ و دراج به سركه پخته و به كرفس و پودينه پخته و آب كرفس و آب برگ كبر و آب برگ ترب با سكنجبين بزورى نافع بود .
و اگر با اين سده حرارت بود اشربهء بارد و معتدل بنوشند و تفتيح سده ميان كبد و مراره بدانچه مدر بول باشد مثل آب كشوث و كاسنى با سكنجبين كه در آن تخم كاسنى پخته باشند و آب كاسنى با خيارشنبر و آب خرفه و آب برگ ترب و آب ترشى ترنج با سكنجبين مذكور بايد كرد .
و ايضا آب كشوث آب كاسنى آب برگ ترب بجوشانند و صاف كرده يك مثقال كرسنهء مقشر و يك مثقال مغز تخم خربزه و يك مثقال تخم ترب كوفته آميزند و طعام اين حسو دهند آرد كرسنه چهار جز تخم ترب كوفته يك جزو بپزند چنان كه رسم است و شكر و روغن بادام داخل كرده به كار برند و عوض آب سكنجبين خورند كه تخم كاسنى در آن پخته باشند و كسان آن سده را