از فصد و ادرار اگر سده در حدبه باشد و از اسهال اگر در تقعر بود به حسب حاجت و اجتناب از هر چه مقبض و مجفف باشد .
و اگر چه حار بود او تنگى مجرى و تقويت سده كند و صواب آن است كه تقديم تليين و ترطيب آن نمايند بعده تفتيح كنند و ملين گاهى حار رطب و گاهى بارد رطب به حسب وجوب حال بود .
و چون تفتيح نمايند صواب آن است كه تابع او اسهال به حسب احتمال و به حسب چيزى كه از اسهال گذشت بايد كرد .
و بدانند كه چون ابتدا به اسهال كنند و اثر آن ظاهر نشود مفتحات قوى دهند بعد از آن مسهل قوى و بايد كه يك بار به حسب حاجت و قوت بنوشانند و اگر از سده از لحم نابت در مجرى باشد آن را دوائى نيست .
و بعضى آن را اين دوا ذكر كردهاند بگيرند عصارهء خرفهء لبينه و عصارهء ترب تازه و آب برگ حماض هر واحد كوفته برآورده همه را بجوشانند و صاف كرده در آن عصارهء حماض به اندك كرسنه كوفته داخل كنند .
و ايضا گويند كه از آن چيزى با تخم ترب مقشر و تخم خربزهء مقشر مخلوط به ربع اين هر دو مرو قسط بنوشند .
و اگر سده از يبس و قحل باشد و بر اين لاغرى بدن دلالت كند ملينات مطلقه براى صفرا و مثل لعابات و مثل سپستان و مانند آن به روغن بادام استعمال كنند .
و اگر سده از ورم حار بود علاجش علاج ورم حار جگر است و چون نضج يابد اقدام بر نوشيدن مدرات مثل انيسون و باديان بلا خوف كنند و كذلك بر اسهال صفرا .
و اگر ورم صلب باشد امر در آن صعب است بايد كه معالجهء ورم صلب نمايند و بعد از آنكه اين فعل كنند بايد كه قصد نفس يرقان نمايند بدانچه مذكور گردد و ادويهء مفرده مستعمله در اين باب در بحث سدد كبد مذكور شد .
و از مفتحات جيده خاصة در اين باب عنصل و اسارون و قرص معمول از بادام تلخ و افسنتين و اسارون و انيسون و غاريقون است و آنچه در آن تفتيح باشد معافى است .
و ايضا بگيرند حب صنوبر كبار سه درم مويز منقى پنج درم كبريت زرد نيم مثقال افتيمون تخم كرفس جبلى نخود سياه كندر سفيد هر يك دو درم كوفته بيخته به قدر يك نيم درم به آب باديان چند روز استعمال نمايند كه اين شافى معافى است به مرات تجربه كردهايم و شنجار از اجود ادويهء يرقان است و صعبترين آن است كه سده در آن در مجراى مراره و امعا باشد ليكن حقنهها و مسهلات در اين موافقتر است و مسهلات او از مثل افتيمون و بسفائج بسازند .
و اين نسخه براى آن جيد است بگيرند مغز چلغوزه ربع درم غاريقون دو ثلث درم عصارهء غافث سه درم در آب كاسنى حب سازند و يك درم از آن بخورند و به مرات تكرار نمايند .
و چون يرقان سدى مزمن گردد دواء الكركم و ترياق و مانند آن دهند تا به قوت تفتيح نمايد و كذلك دواء اللك .
و اگر با سدد تب باشد قطف خيلى خوب است كه آن مفتح مطفى است و كذا بيخ خس الحمار دو درم به عسل و همچنين آب كشوث و كاسنى تلخ به فلوس خيارشنبر و روغن بادام تلخ يا شيرين .
[ ابو سهل ]
و ابو سهل مىگويد كه اگر يرقان از سدد كبد بود يا مجارى كه در آن صفرا به سوى مراره يا به سوى امعا گذر مىكند شربت افسنتين با روغن بادام تلخ با سكنجبين معمول از انيسون و تخم كرفس و اسارون بنوشند و حب از صبر و غاريقون و نمك هندى بسازند و تخم سرمق سه درم كوفته در سكنجبين ممزوج به آب نيمگرم مخلوط كرده بنوشند و قى كنند كه نافع است و استحمام به آب شيرين نمايند و آب كاسنى و كشوث و عنب الثعلب به سكنجبين معمول از سركهء عنصل بنوشند و كبر محلل و لحوم حيوان برى مثل دراج و غزال و غير آن معمول به سركهء عنصلى و انيسون و زيره و چقندر و كرفس بخورند و شراب رقيق بياشامند و از شكم سيرى و سوء هضم و اطعمهء غليظهء لزجه حذر كنند و از مدرات بول چون تب و حرارت شديد نباشد مثل جنطيانا و كندر و زراوند و جعده و قنطوريون و قسط و عرطنيثا نافع است .
و اگر تب بود حماض و كاسنى و عنب الثعلب و تخم قطف و عصارهء افسنتين و بيخ فوه و غافث و خيار و ايضا برگ ترب و آب او نفع كند و برادهء شاخ گوزن چون به طلا بخورند يرقان را بسيار سودمند بود و بادام تلخ بريان به ماء الشعير و چون گوگرد سوده بر بيضه پاشيده بخورند .
و از ادويهء مسهله در يرقان اصفر صبر و سقمونيا و عصارهء قثاء الحمار و هليلهء زرد و غاريقون است .
و اين حب يرقان را در اكثر احوال نافع است غاريقون هفت درم ايارج فيقرا تخم كشوث هر واحد هفت درم هليلهء زرد تخم قطف هر واحد پنج درم افتيمون هليلهء سياه هر واحد چهار درم نمك هندى تخم ترب سقمونيا هر واحد سه درم انيسون تخم كرفس باديان هر واحد دو درم همه را كوفته بيخته به آب برگ ترب غير مطبوخ سرشته حب سازند شربتى از دو درم تا دو مثقال و بهر تعديل مزاج كبد بعد تنقيه اين سفوف نافع است گل سرخ طباشير هر واحد دو درم لك نيم درم زعفران ريوند چينى هر واحد ربع درم كافور يك دانگ اگر طبيعت قبض باشد به آب آلو بخارا و تمر هندى و ترنجبين بخورند .
و اگر طببيعت معتدل باشد با سكنجبين استعمال نمايند .
و ايضا اين قرص نافع است زرشك طباشير گل سرخ هر واحد سه درم تخم كاسنى مغز تخم خيار مغز تخم كدو تخم كاهو تخم خرفه صندل سفيد هر واحد يك درم كافور ربع درم به وزن دو درم قرص سازند شربتى يك قرص .
[ على ابن عباس ]
و على ابن عباس گويد كه علاج يرقان حادث از سدهء كبد همان است كه در باب سدهء جگر گذشت .
و اگر سده در مراره بود بايد كه فصد ابطى و اسيلم گشايند اگر قوت قوى باشد