و اگر خيارشنبر به آب كاسنى و آب عنب الثعلب و آب لبلاب حل كرده بدهند صواب باشد و اشربهء مذكوره همه سودمند بود .
و اگر ماده رقيق باشد طبيخ هليلهء زرد كه در آن افسنتين و تخم كاسنى و بيخ او و تخم كشوث و آلو بخارا و تمر هندى و عناب و اصل السوس باشد .
و اگر ماده غليظتر بود در مطبوخ غاريقون و شاهتره و غافث زياده كنند و اندكى نمك هندى و سقمونيا افزايند و بسيار باشد كه به آب لبلاب و شكر و اندكى سقمونيا قوت دهند كفايت بود و در ماء الشعير بيخ كاسنى بيخ كرفس و بيخ باديان بپزند .
و اگر تب نباشد ماء الجبن با سفوف هليله كه در قول صاحب كامل گذشت بدهند و حب صبر كه در قول مذكور مسطور شد نيز منقى جگر است و غذا آنچه مذكور شد بدهند .
و اگر يرقان از حرارت همه بدن باشد به اشربه و اغذيهء كه مذكور شد تعديل مزاج نمايند و تدبير مرطب و ماء الشعير كه سرطان در آن پخته باشند و ماء القرع و آب هندوانه و لعاب اسپغول با جلاب يا آب انارين استعمال كنند و حمام و آبزن سودمند بود .
و چون از آبزن بيرون آيند روغن نيلوفر و روغن بنفشه بمالند و اگر ماده باشد به ادويهء مذكوره تنقيه كنند .
[ مصنف حاوى صغير ]
و مصنف حاوى صغير گويد كه اگر از سوء مزاج حار در كبد باشد هر صبح جلاب از تخم كاسنى سه درم آلو بخارا ده عدد تمر هندى ده درم و شكر سفيد و ترنجبين هر واحد ده درم بنوشند و غذا ماء الشعير و تليين طبيعت به مطبوخ فواكه با شيرخشت و ترنجيين هر واحد ده درم و يا آب نقوع مشمش سه اوقيه و ترنجبين ده درم .
و يا به اين مطبوخ هليله نمايند سناى مكى پوست هليلهء زرد پوست هليلهء كابلى هر واحد پنج درم گل سرخ هفت درم آلو بخارا سى عدد آلو سياه و عناب هر واحد بيست عدد بنفشه نيلوفر هر واحد چهار درم تخم كاسنى سه درم تمر هندى ده درم شاهتره رطب باقه .
و اگر رطب نباشد تخم او سه درم در سه رطل آب بجوشانند تا يك رطل بماند مغز خيارشنبر پانزده درم و پرسياوشان سه درم و ترنجبين ده درم و صبح بنوشند .
و چون تنقيهء نام حاصل شود تبديل مزاج جگر نمايند به نوشيدن هر صبح سكنجبين ده درم و شيرهء تخم خرفه چهل درم و يا آب هندوانه سه اوقيه و قرص طباشير ملين يك مثقال و غذا مزورهء عدس و مغز بادام و يا از آلو جبلى يا تمر هندى با زرشك به چوزهء مرغ و انار ميخوش يا ترش امتصاص نمايند و يا غذا ماش به كدو رطب دهند و اگر با آن تب نباشد ماء الجبن به سكنجبين ساده ساخته بنوشند و غذا به مزورهء زرشك سازند .
و اگر يرقان از سوء مزاج حار مراره باشد تبريد كبد و تبديل مزاج آن به شرب جلاب هر صبح از تخم كاسنى سه درم و غير آن كه مذكور شد بايد كرد و غذا ماء الشعير دهند و تنقيهء بدن از صفرا به آب آلو بخارا و تمر هندى و نقوع مشمش يا مطبوخ فواكه نمايند .
و اگر يرقان از حرارت جميع بدن باشد به سبب خوردن اغذيهء حريفه يا چرب شيرين يا كثرت تعب و شدت مقاسات استفراغ صفرا از جميع بدن به مطبوخ فواكه يا نقوع مشمش يا به مطبوخ هليله نمايند بعده آب هندوانه سه اوقيه و سكنجبين ده درم بنوشند و غذا ماء الشعير اگر تب باشد .
و اگر با وى تب نباشد غذا مزورهء زرشك به كدو تر دهند و يا دوغ گاو سه اوقيه با نيم درم طباشير يا قرص طباشير ملين يك مثقال و سكنجبين ساده ده درم در آب سرد حل كرده بنوشند .
و اگر يرقان از شدت حرارت صيف باشد دوغ به برف بنوشند و در مسكن بارد و زير بادكش مبلول به گلاب بنشينند و لباس كتان بپوشند و نقوع مشمش و آب فواكه بياشامند و گرد او خيار و كاهو و برگ بيد نهند و خيار و كاهو و كاسنى رطب با سركه بخورند و ماهى خرد زنده بلع كنند بهر آنكه ابتلاع آن را در ازالهء يرقان خاصيت است و دوغ گاو بر بدن بريزند و نشوق سركهء كهنه به گلاب نفع كند و غذا سكباج يا مضيره يا زرشكيه به مغز بادام و كدو تر دهند .
[ امين الدوله ]
و امين الدوله گويد كه اگر سبب او سوء مزاج حار كبد باشد هر صباح شربت از سكنجبين ساده به شيرهء تخم خيارين يا به آب كاسنى يا شربت تمر هندى يا شربت آلو بنوشانند و تليين طبيعت به شيرخشت و ترنجبين و شربت ورد مكرر و تمر هندى و ريوند و امثال آن و كذا آب انارين به شحم افشرده به شيرخشت و نقوع مشمش و ماء الفواكه و آب هندوانه و آب شاهتره و ماء الجبن نمايند و غذا ماء الشعير به مغز بادام بريان و ماش به مغز بادام مع جرادهء كدو دهند .
و اگر به آن سرفه باشد شربت نيلوفر و بنفشه يا شربت دينار بدهند و اسهال به فلوس خيارشنبر و پرسياوشان و ترنجبين و خميرهء بنفشه نمايند و از اقراص نافعه او را قرص طباشير ملين است .
و اگر سبب او سوء مزاج حار مراره باشد شربت تمر هندى و شربت آلو و سكنجبين ساده و غذا ماء الشعير به مغز بادام دهند و ترك اغذيهء مولد صفرا كنند .
و اگر سبب او حرارت جميع بدن باشد سكنجبين ساده به آب كاسنى مروق بدهند و استفراغ صفرا به اشيائى كه در قول مصنف حاوى گذشت بايد كرد .
[ ابو الحسن ]
و ابو الحسن مىنويسد كه علاج يرقان تابع سوء مزاج كبد حاد به شرب ماء الشعير و نوشيدن سكنجبين معمول از تخم كاسنى به گلاب و استعمال آب آلو بخارا و آب تمر هندى به جلاب و شرب آب انار ميخوش نمايند .
و اگر مرض از اين زائل نشود قرص كافور به سكنجبين يا به آب انار ميخوش بدهند و آب كاسنى بنوشانند و تبريد كبد به صندل و گلاب كنند و به مزورهء آب انار يا آبغوره غذا سازند .
و چون اصلاح يابد به خوردن چوزهء مرغ مطبوخ به سركه و كاسنى اجازت دهند