به كرات و مرات نمايند و به فاصلهء يك هفته ماء الجبن از شير بز يا ميش با سفوف پوست هليلهء زرد و كابلى و برگ بنفشه هر يك هفت درم تخم كاسنى شاهتره هر يك سه درم تخم كشوث افسنتين هر يك دو نيم درم زرشك سقمونياى مشوى هر يك پنج درم نمك طعام دو درم كوفته بيخته به قدر سه درم و شربت شاهترهء مدبر شاه ارزانى ميداده باشند .
و پس از انفراغ ماء الجبن رگ اسيلم زدن و قرص زرشك و طباشير ملين در خميرهء صندل ترش سرشته با عرق فواكه و زرشك دادن صحت كلى مىدهد غذا مزورهء بنوماش و كدو يا اسفاناخ و هندبا و برگ ترب و اين نوع كمتر به مىشود .
و اگر يرقان از خوردن و نوشيدن اشياى حاره افتد اول سكنجبين ساده پنج توله در گلاب يك نيم پاؤ و آب شيرين نيم آثار داخل كرده نمك طعام يك نيم توله سوده انداخته نيمگرم نوشانيده قى كنند به كرات و مرات بعده سكنجبين ليمونى چهار توله در گلاب و عرق كاسنى و مكوه پنج توله داخل كرده بنوشانند و غذا بنوماش مسلم به برگ گشنيز سبز پخته به نان خشكار و آچار آمله كه در مقطر باشد بدهند و به جاى آب عرق كاسنى و گلاب برابر و مقطر چهارم حصه بنوشانند .
و اگر حرارت زياده محسوس شود شيرجات به زور بارده كه به كرات ذكر يافته استعمال نمايند سه چهار روز .
و اگر صحت حاصل نشود شيرهء گل بنفشه و گل سرخ هر يك يك توله خيارشنبر هفت توله ترنجبين نه توله تمر هندى شش توله آلو بخارا پانزده عدد شربت ورد مكرر سنائى علوى خان چهار توله روغن بادام هفت ماشه و يا به مطبوخ شاهتره و افسنتين كه در آن كشوث باشد تنقيه نمايند .
و بعده بنا بر تقويت قرص زرشك يا طباشير ملين سه ماشه در شربت بزورى بارد يك توله ليسانيده شربت نيلوفر چهار توله در گلاب و عرق زرشك هر يك پنج توله بدهند و غذا قليهء زردكى كه به زرشك و آب ليمون كاغذى ترش كرده باشند با نان دهند .
و اگر از كثرت شرب شراب بود و در مزاج سوداويت باشد و از مسهلات و مدرات و ماء الجبن و غيره فائده معتد به نشود و بعد هفته عشره باز يرقان و تب عود كند شب يمانى بلورى يك ماشه طباشير لاجورد مغسول هر يك دو ماشه سوده در يك عدد موز پخته از كارد چهار پاره نموده به عرق كيوره و بيدمشك آغشته ادويهء مذكوره آميخته و ورق طلا يك عدد پيچيده بخورند و شربت زردك و تنبول علوى خان هر يك دو توله در عرق كاوى نه توله بنوشند و غذا پلاؤ انناس و انبه پلاؤ يا بالائى جغرات گاوى و مهلبهء انناس و خيار و كدو و قليهء زردكى و شلجمى به نان خشكار دهند و شب يمانى و طباشير برابر سوده در آب كيرى انبه و يا ليمون كاغذى آميخته به ميل زر در روزى هفت هشت مرتبه در هر دو چشم كشند و همچنين در شب و تا چهل روز همين دوا و غذا به كار برند .
و اگر شراب ترك نكنند آن را با سوم حصه عرق بيدمشك ممزوج استعمال نمايند كه از اين تدبير دورهء يرقان موقوف مىشود .
[ مسيحى ]
و مسيحى نوشته كه اگر يرقان از سوء مزاج حار كبد و كثرت توليد آن صفرا را باشد تنقيه به مطبوخ هليلهء زرد و شاهتره و افسنتين و آلو بخارا و تمر هندى و حشيش غافث و اصل السوس و بيخ كاسنى و مويز منقى و غاريقون و ايارج و نمك نمايند .
و نوشيدن ماء الجبن و سكنجبين و هليلهء زرد و نمك هندى اين را نفع مىكند بعد از آن مدرات بول و معدلات كبد استعمال كنند و اگر در اين جا تب باشد اسهال به آب لبلاب و بنفشه و آب آلو بخارا و تمر هندى و ترنجبين نمايند .
و اگر تب نباشد هليله و شاهتره و افسنتين و غاريقون و صبر سقمونيا و ايضا كسى را كه يرقان از سوء مزاج حار كبد باشد ماء الشعير به سكنجبين و ماء القرع به آب كاسنى و سمك رضراضى مطبوخ به سركه و كرفس نفع مىكند و كذلك بچهء مرغ و دراج مطبوخ به ترشى ترنج يا به آبغوره يا به آب انار ترش به قدرى كرفس .
[ شيخ ]
و شيخ مىفرمايد يرقان كه سببش سوء مزاج حار در كبد يا در بدن يا در مراره به سببى از اسباب غير مشروب و ماكول يا از اين هر دو باشد علاجش اين است كه اگر در اينجا امتلاى دموى يا صفراوى بود اول استفراغ آنها بايد كرد اما براى خون به فصد مثل باسليق و اما بهر صفرا به اسهال از مثل هليله و شاهتره و به مثل سقمونيا در رائب .
و بالجمله به مسهلات صفرا و انواع ماء الجبن مقوى به هليله و سقمونيا و مانند آن و اين نسخه ماء الجبن نيكو است بگيرند شير بز سه رطل و قرطم يك كف كوفته ساعتى در شير بمالند بعده صاف كرده شير را بگذارند تا منعقد گردد بعد از آن جبنيت صاف كرده آب آن بگيرند و قدرى شكر و عسل و نمك هندى دو درم داخل كنند .
و اگر قوىتر خواهند سقمونيا يك دانگ در آن اضافه كنند و به قدر احتمال مريض تا سه روز بدهند و از آنچه جامع تنقيهء يرقان به اسهال ماده بود اين است كه بگيرند آب برگ ترب يك اوقيه و خيارشنبر هفت درم و تخم قطف يك درم و صبر يك دانگ و زعفران يك دانگ و اين براى يرقانى كه با ورم حار كبد يا مجارى و تب باشد نيز خوب است و غذا مثل ماء الشعير و بقول باشد .
و اگر تب نباشد و قوت قوى بود و اين دليل عدم ورم است پس التهابى باشد مصوصات و قريص ماهى و قرص گاو و بره و آبهاى فواكه و عصارات آنها و خصوصاً آب انارين بر نهار و سكباج گاو و سكباج ماهى و عصارات بقول بارد دهند .
و اگرچه اكثر از اين از اغذيه است ليكن آن را خاصيت قوىتر ادويهء اين باب در نفع و اصلاح مزا ج است و از علاجات مثل اين حال آب برگ ترب و آب برگ توت مساوى وزن سى درم نوشيدن است