براى چشم و به ادويهء مسهل مادهء فاعل يرقان نمايد .
و دوم قطع سبب و آن يا اصلاح مزاج است و يا تقويت قوت و يا تدبير ورم و يا تفتيح سدد و يا تنقيه به فصد باسليق يا اسيلم يا رگ زير زبان .
و اگر اين ممكن نبود حجامت موضع جگر زير كتف راست يا تحت او در فضاى زير اضلاع و يا استفراغ به اسهال مستفرغ ممد ماده و اگرچه استفراغ ماده نكند و استفراغ به قى كه در هر يرقان نافع است و يا معالجهء ضرر سم و تقديم قطع سبب اولى است بايد كه اول بدان مشغول شوند و به قول اطراوش چيزى مضرتر در يرقان مثل تمهل در علاج آن نيست چه در صورت عدم علاج صاحب آن دفعة هلاك مىگردد و پس بايد كه در معالجهء اين مرض به زودى كوشند و نخستين قطع سبب آن نمايند .
بالجمله اول علاج اقسام آن حسب سبب مسطور مىشود و بعد از آن معالجهء نفس يرقان در تعليم جدا مذكور گردد
علاج يرقان غليانى
اگر از حرارت جگر باشد تبريد كبد به مثل آب انار ترش و ماء الشعير و غيره از ادويه و اغذيه و اضمدهاى كه در علاج امراض جگر از سوء مزاج حار مذكور شد بايد كرد .
و ايضا قرص زرشك صغير به آب كاسنى سبز مروق و آب عنب الثعلب سبز مروق و شربت بزورى و سكنجبين بزورى دهند كه در اكثر اقسام يرقان معمول است و گاهى قرص مذكور سوده در شربت انار سرشته و گاهى شيرهء خيارين شش ماشه شيرهء اصل السوس عنب الثعلب هر واحد چهار ماشه لعاب اسپغول يا اسپغول مسلم شش ماشه پاشيده و گلقند دو توله و سكنجبين ساده يك نيم توله عوض آب عنب الثعلب و شربت و سكنجبين بزورى داده مىشود و وزن آب كاسنى ده توله كرده مىشود و تبريد آلو بخارا تمر هندى به عرق شاهتره ماليده سكنجبين ساده داخل كرده براى يرقان اسود نيز مفيد بعده تنقيهء بدن از مسهل صفرا نمايند و يا عناب آلو بخارا گل سرخ سپستان شاهتره تخم كاسنى مشمش در عرق نيلوفر عرق بيد ساده عرق شاهتره جوشانيده صاف نموده با سكنجبين بزورى بنوشند و بعد سه روز بهر تنقيه تمر هندى مغز فلوس ترنجبين روغن بادام اضافه نمايند و روز تبريد شيرهء تخم كاسنى با سكنجبين ساده يا رب به بنوشند .
و اين شربت نيز نافع يرقان و دافع حرارت جگر و مقوى آن است برادهء صندل كشمش هر يك دو توله زرشك تخم كاسنى كوفته تخم خيارين كوفته هر يك يك توله گل سرخ دانهء هيل هر يك دو درم قند سفيد نيم رطل شربت سازند .
و اين معجون نيز مفيد حرارت جگر و در يرقان بعد مسهل مستعمل مغز تخم خيارين سه درم گل سرخ تخم كاسنى زرشك هر يك چهار درم صندل سفيد سوده طباشير هر يك دو درم آب نقوع تمر هندى چهار توله شربت انار شيرين مويز منقى هر يك شش توله قند سفيد دو چند ادويه به دستور معجون سازند .
و اگر از حرارت زهره باشد تبديل مزاج او به اشربهء باردهء مطفيه مثل شربت آلو و انار و سكنجبين صادق الحموضة به آب كاسنى و آب لبلاب كنند و تنقيهء بدن از صفرا به طبيخ هليلهء زرد و شاهتره و افسنتين و آلو بخارا نمايند و شيرهء تخم كاسنى با سكنجبين و جز آن كه به حرارت جگر نفع دارد استعمال كنند .
و اگر از حرارت جميع بدن و عروق باشد سواى تبريدات مذكوره و اسهال صفرا به مسهل آن اگر مناسب دانند فصد نمايند بعده تعديل مزاج به اشربهء مبردهء مذكوره و به اغذيهء مطفيه مثل ماهى صخرى مطبوخ به سركه و چوزهء مرغ مطبوخ به آبغوره و انار ترش و مزورهء ماش و كدو و تدهين به ادهان مرطبه و دخول در آبزن مرطب نفع تمام دارد و نقوع بهدانه عناب گل خطمى بنفشه در عرق گاؤزبان عرق عنب الثعلب عرق باديان شب تر كرده صبح خام ماليده و شيرهء تخم كاسنى و گاهى شيرهء باديان گلقند و گاهى شربت بنفشه و گاهى سكنجبين و گاهى شربت بزورى داخل كرده پنج شش روز براى نضج داده مسهل از بيخ كاسنى بنفشه تخم خطمى گل نيلوفر تخم كاسنى گل سرخ گاؤزبان در آب كاسنى سبز مروق شب تر كرده و صبح ماليده و صاف كرده به اضافهء مغز خيارشنبر ترنجبين گلقند روغن بادام بدهند .
و در مسهل دوم سناى مكى و در مسهل سوم ريوند خطائى مويز منقى عنب الثعلب خيارين كوفته افزاينده بعده تبريدات معمولى داده اين معجون يرقان بدهند گشنيز مقشر سه درم گل سرخ يك نيم درم طباشير يك درم كوفته بيخته به شربت سيب بسرشند شربتى يك مثقال با ده درم شربت سيب و اين تدبير براى يرقان مزاج حار با حمى خفيف مفيد است .
و اگر از شدت حرارت هوا باشد تبريد هواى مسكن نمايند و آب فواكه بارد مثل آب انار و سيب و خربزهء هندى و ماء القرع و ماء الخيار بنوشانند و اغذيهء باردهء حامضه مثل رمانيه و ريباسيه و كشكيه بخورانند .
اقوال اطبا :
[ بعض متأخرين ]
بعض متأخرين مىنويسند كه اگر يرقان از حرارت كبد و رگها و اكل چيزهاى سريع الاستحالهء باشد اول فصد باسليق و يا ابطى گشايند و خون وافر گيرند بعده شيرهء كاسنى شيرهء خيارين هر يك نه ماشه آلو بخارا پنج عدد به سكنجبين ساده چهار توله بنوشند .
و اگر از فصد مانعى باشد حجامت فروسوى كتف قريب به جگر با شرط كنند و باقى تدبير از علاج سوء مزاج حار بادى كبد جويند و در سوء مزاج حار همه بدن بعد فصد باسليق اسهال صفرا به مطبوخ هليلهء زرد و يا فواكه يا خيارشنبر در مروق كاسنى و عنب الثعلب جوشانيده