و سكبينج و سقمونيا هر يك سه درم مصطكى و انيسون هر واحد يك درم همه را كوفته بيخته حب سازند شربتى دو درم .
و اين نسخهء ديگر آن است سكبينج برگ ماذريون مدبر غاريقون هليلهء زرد هر يك پنج درم اسارون ريوند چينى غافث سنبل الطيب انيسون هر يك دو درم حب سازند شربتى دو درم .
و اگر به عسل معجون كنند سه درم تا چهار درم بدهند و قرص شبرم از دانگى آغاز كنند و به تدريج بيفزايند تا يك درم و هر هفته يك درم به سكنجبين حل كرده بدهند و اگر با ميفختج بسرشند و حل كنند جائز بود .
و حب فيلغريوس و دو حب ديگر كه هر چهار نسخهها در قول شيخ مسطور شد آب را به اسهال برآرد و حب ماذريون كه در قول مسيحى گذشت سودمند است .
و اين حب غاريقون نيز مفيد غاريقون ده درم عصارهء غافث ريوند چينى هر يك دو درم شكر طبرزد ده درم هر روز يك درم بدهند .
و اگر اسهال مفرط گردد موقوف كنند و بعد استفراغها ترياق كبير و مثروديطوس و اثاناسيا و معجون لك بدهند تا تقويت جگر و تعديل مزاج كند و اين دوا ادرار كند مصطكى سه درم سنبل يك نيم درم فلفل زنجبيل سعد هر واحد يك درم شكر دو چند همه ادويه شربتى از دو درم تا سه درم و در آفتاب و ريگ گرم و حمام يابس و تنور گرم نشستن عرق آرد و سودمند بود خاصة بعد از آنكه استفراغها كرده باشند و مسهلها خورده و در آفتاب آنجا نشيند كه گذر باد نباشد وقت ظهر هنگام گرم شدن زمين .
و اگر در ريگ نشيند آن موضع را بكنند و بگذارند تا شعاع آفتاب در آنجا جمع شود و گرم كند پس در آنجا نشيند و ريگ نرم و بيخته بايد و سر پوشيده دارند و زمانى نيك بر يك شكل نشيند تا قوت آفتاب به قعر تن رسد و رطوبات را لطيف گرداند و به ظاهر تن كشد و اگر ريگ گرم بر آن بپاشند اصوب بود و اگر عوض ريگ نمك سوده بود بهتر باشد .
و چون عرق آيد پاك كنند و سركه و روغن آميخته بمالند و گاهى بورهء سرخ و نمك سوده تنها يا به روغن بمالند و ضمادات كه مذكور شد به عمل آرند ليكن از سركه اجتناب نمايند و عوض سركه بول شتر و بول كودك كنند و آرد جو نيز دور دارند و اين ضماد همه انواع استسقا را سودمند بود و نسخهء آن در قول مجوسى گذشت .
[ محمود ]
و محمود گويد كه هر صبح جلاب از تخم كرفس و باديان هر واحد سه درم و شكر ده درم بنوشند و غذا مزورهء زيرباج به لحوم دراج سازند .
و اگر با حرارت مزاج باشد آب كاسنى بيست درم سكنجبين بزورى بارد ده درم بياشامند و صفت سكنجبين مذكور اين است تخم كاسنى سه درم پوست بيخ كاسنى پنج درم تخم خيارين هر واحد پنج درم تخم خربزه سه درم نيمكوفته در سه رطل آب و نيم رطل سركه يك شبانه روز تر كرده بجوشانند تا ربع برود صاف نموده شكر سفيد يك رطل داخل كرده به قوام آرند و ده درم هر صبح به آب گرم حل كرده بنوشند و غذا مزورهء زيرباج به لحم ماكيان يا انبرباريسيه به چوزهء مرغ .
و اين حب نافع استسقاى زقى است عصارهء افسنتين عصارهء غافث هر واحد درم لك و عود بلسان هر واحد دو درم انيسون و مصطكى هر واحد درم سقمونيا درم همه را باريك سائيده به آب باديان سرشته حبها سازند شربتى دو درم
و اين ضماد نمايند نطرون بيخ سوسن هر واحد چهار درم قردمانا مويزج هر واحد سه درم سرگين گاو آرد جو هر واحد رطل تخم كرنب هفت درم پشك بز پنجاه درم همه را باريك سائيده در آب كاسنى يا آب باديان سرشته ضماد كنند .
و چون استسقاى زقى با حرارت باشد آن را اسهال به طبيخ هليلهء زرد يا به آب شاهتره يا به آب كاسنى صحرائى و مغز فلوس نافع است و مرة بعد اخرى اسهال نمايند .
[ امين الدوله ]
و امين الدوله مىنويسد كه براى استسقاى زقى با حرارت اين مسهل بدهند هليلهء زرد پنج درم آب كاسنى آب شاهتره هر يك سى درم فلوس خيارشنبر ده درم .
و اين مطبوخ نيز نافع است نسخهء آن همان است كه در قول شيخ به حكايت جالينوس مذكور شد ليكن در اينجا وزن هليلهء زرد پنج درم و شاهتره سه درم نوشته و تمر هندى ده درم و مغز فلوس خيارشنبر هفت درم عوض سنبل الطيب نموده .
و اگر با وى حرارت نباشد هر صبح جلاب به معجون گل و تخم كرفس و شربت اصول دهند و اين دوا اسهال مائيت كند هليلهء زرد درم شبرم نيم درم با هم آميخته بخورند و يك دانگ قرص شبرم به ماء الاصول يا شربت آن سخت سودمند است .
و حب ماذريون كه در قول مسيحى گذشت دواى قوى و مجرب است و اسهال آب به قوت نمايد و قرص لك به ماء الاصول نافع است و از معاجين كلكلانج از مثقال تا دو درم در هفته يك بار بخورند و در باقى ايام هر روز نيم درم قرص صبر با چهار اوقيهء شير شتر خورند .
و حق آن است كه صبر در اين مرض به سبب اضرار او به كبد استعال نكنند و عوض او دواء الكركم كبير به عمل آرند .
و اين دوا مجرب و جيد و اسلم از غير او است از يك درم تا دو درم به حسب احتمال قوت با سكنجبين بزورى يا به آب كاسنى استعمال نمايند و نسخهء آن همان است كه در قول شيخ به ذيل معجونات مذكور شد .
[ سعيد ]
و سعيد مىگويد كه علاج استسقاى زقى تابع سوء مزاج بارد و قريب از علاج استسقاى لحمى است مثل سكنجبين بزورى و گلقند عسلى .
و بايد كه استفراغ آب به بول و اسهال به منزلهء حب سكبينج و ايارج فيقرا نمايند و بگيرند آب كاكنج يا آب قاقلى به نصف رطل شكر با عصارهء برگ اثل به طلا يا آبى كه در آن انيسون و تخم كرفس و مصطكى جوشانيده باشند .
و چون استفراغ كافى آب نمودند تضميد شكم به آرد جو و سعد و پشك بز و سرگين گاو و به ورق سازند و غذا سهل الانهضام