غاريقون هفت قيراط قشور نحاس دو ثلث درم با مغز نان آميخته شياف سازند و استعمال نمايند و شش يا هفت قيراط از آن تناول كنند .
و اما مدرات پس جميع مدرات ايشان را نفع كند .
و از آنچه ايشان را نيكو است اين دوا مدر بول است بگيرند تخم انجره نُه قيراط خربق سياه مثل او كاكنج يك درخم سنبل هندى دو درخم با هم آميخته تناول كنند شربتى از آن يك مثقال به شربت افاويه
و اين دوا نيز ادرار بول كند عود بلسان سنبل سليخه زيره بيخ سوسن هوفاريقون فقاح اذخر بادام قسط گزر برى حماما سمرونيون كه آن قسمى از كرفس برى است فطراساليون كه آن تخم كرفس كوهى است قصب الزريره مقل كاكنج سيساليوس كه آن انجدان رومى است هر واحد يك درخم همه را آميخته دو درخم از آن بخورند .
[ جرجانى و ايلاقى ]
و جرجانى و ايلاقى گويند كه اگر با مرض استسقا مزاج جگر گرم بود يا سبب مرض ورم گرم در جگر باشد مزاج جگر را به اعتدال بازآرند .
[ جالينوس ]
جالينوس مىگويد گروهى را ديدم كه ايشان را استسقا از حرارت جگر عارض شده بود و به ادويهء بارد خلاصى يافتند و معلوم است كه اعتدال سبب صحت است و خروج از اعتدال سبب عدم صحت بود پس هرگاه مزاج را به اعتدال بازآرند واجب كند كه قوت اعضا و صحت باز آيد بدين سبب علاج استسقا كه از حرارت افتد مركب بود از علاج استسقا و علاج جگر گرم و اين چنان باشد كه نظر كنند اگر استسقا از ورم حار جگر تولد كرده باشد اول علاج بدان ادويه كنند كه در ورم جگر مذكور شده .
و اگر از ورم بارد جگر پيدا شود اول علاج به ادويهء آن كنند تا ورم زائل شود پس تدبير استفراغ آب كنند .
و اگر از سوء مزاج گرم بى ماده متولد گردد اول تبديل مزاج نمايند .
اما آن را كه استسقا از آماس گرم جگر تولد كند گاهى شربت از آب كاسنى با سكنجبين آميخته دهند و گاهى از آب باديان تر به آب كاسنى و آب عنب الثعلب آميخته يا به آب گشنيز تر آميخته و خيارشنبر در آن حل كرده دهند و گاهى عنب الثعلب به آب كاكنج آميخته و گاهى مقدار سه استار بول بز با همچندان آب عنب الثعلب آميخته و در هر سه روز يا هر پنج روز پيش از طعام يا بعد آن قى كردن سودمند بود و اسهال مدام در اين علت مضر بود بدين سبب در هر ده روز دواى مسهل دهند كه آب را به اسهال اخراج نمايد به رفق و مزاج را گرم نكند و رگ زدن همه صاحبان استسقا را زيان دارد مگر آن را كه به سبب احتباس خون بواسير يا حيض استسقا شده باشد اگر قوت و سال و عمر و فصل و مزاج مساعد بود اندك خون ردى كم كردن جائز بود .
[ اطباى قديم ]
و اطباى قديم مىگويند نوعى كه چوب تر آتش را فرو مىراند كثرت خون بارد حرارت غريزى را فرو گيرد و مصلحت آن باشد كه آن را لختى كم كنند تا حرارت برافروزد و از بهر آنكه خون ردى و ماده به دور اعضا پراكنده مىباشد همه انواع استفراغ چون فصد و ادرار بول و عرق آوردن و ماليدن و رياضت كردن و غرغره كردن سودمند بود اما دواى مسهل كه آب را برفق بيرون آرد و مزاج را گرم نكند آب قاقلى پنجاه يا شصت درم به آب تمر هندى آميخته با شيرخشت يا با ترنجبين يا با شكر و ريوند چينى و لك مغسول و اندكى زعفران تركيب كرده و آب كاسنى برى و آب شاهتره هر يك سى درم با چهل درم آب اشنان آميخته .
و جالينوس گويد سه درم اشنان فارسى هم اسهال كند و هم ادرار .
و بعضى اطبا مطبوخ هليلهء زرد و تمر هندى فرمودهاند و جائز داشتهاند و اولى آن است كه استفراغ صفرا كم كنند و روز ديگر از مسهل شربتى دهند كه قوت را نگاه دارد و در آن قبضى بود و طعم آن خوش باشد چون شربت ليمو و قرص زرشك و شربت سيب و شربت بهى و مانند آن تا جگر را قوت دهد و در ميان هر دو مسهل هر روز شربتى دهند كه سده بگشايد و جگر را به اعتدال باز آورد .
[ ساهر ]
و ساهر مىگويد مردى را استسقا بود و تب مىآمد او را قرص انبرباريس دادم به آب كاسنى و مانند آن منفعتى نديدم شير اشتر با سكر العشر دادم آن را نفع تمام ديدم بهر آنكه هر روز طبع اجابت مىكرد و آن مرد صحت يافت .
و هم او گويد شير شتر نبايد داد الا بعد از آنكه مرض محكم شده باشد .
و بايد دانست كه برگ ماذريون و تخم او قوىترين ادويه است براى اسهال آب و او را در طعام و شراب پنهان كرده طعم او پوشيده توان كرد خاصة در كسانى كه از ادويه نفرت نمايند شربتى يك درم با ماء العسل يا سكنجبين و روسختج يعنى روى سوخته نيز قوى است و او را طعم نيست در هر چه خواهند پنهان توان كرد خاصة در مغز نان سرشته حب ساخته يك درم يا كم و بيش بدهند و بيخ سوسن آسمانجونى را نيز طعم قوى نيست ليكن معده را ردى است نيم وزن او قرنفل يا پوست بيرون پسته بادى بياميزند تا مضرت آن از معده بازدارد .
و روسختج نيز مضر معده است او را هم بدين طريق اصلاح كنند پس با مغز نان سرشته بدهند و بيخ سوسن را در كتب طب ايرسا گويند و منفعت عصارهء او اطبا در كتب ياد كردهاند .
[ جورجيش ]
و جورجيش گويد كه هركه عصارهء ايرسا بخورد پر خطر عظيم است .
و اگر بيخ سوسن از يك درم تا سه درم خشك كرده و كوفته بيخته با يك اوقيه سكنجبين بدهند استفراغ نيك كند .
و اگر اين بيخ را در ترى بكوبند و افشردهء عصارهء آن يك اوقيه يا دو اوقيه با هم چند آن جلاب و سكنجبين بنمائيم بدهند منفعت عجيب كند .
و اگر يك اوقيه عصارهء او با دو اوقيه بول گوسفند بدهند سودمند بود و كلكلانج بارد در اين علت سودمند بود .
و معجون كه در قول شيخ الرئيس گذشت