برگ شبت و قنب و گل پلاس و برگ انار و برگ پنبهى باغى هر واحد يك قبضه جوش كرده انكباب نمايند و ثقل آن را گرما گرم بر زهار بندند و شيرجات به زور باردهى مدره با شربت بزورى معتدل و شربت كشوث علوى خان دهند و جهت رفع نفخ شيرهى باديان نه ماشه و الايچى كلان پنج عدد گلقند چهار توله گلاب پاو آثار دهند و صبر ممينيم توله مغز خيارشنبر سه توله در آب برگ عنب الثعلب و مغز گهيكوار ضماد كنند و چون بعد حصول صحت سبات و يا قبض و يا فواق عارض گردد بايد كه سركه و روغن گل هر دو برابر بر تارك سر نيمگرم مالند و ديگر تدابير كه در سبات مذكور است به كار برند و مصطكى سه ماشه در گلقند يك توله آميخته بخورانند و پنج توله گلقند را در گلاب نيم آثار بپزند كه به نيمه آيند مع برگها دهند و يا شيره كشيده با گل بنفشه يك توله بدهند و جهت فواق گلاب قرنفلى چهار پنج توله نوشانند و همچنين مقطر سركه دو سه توله در گلاب پاو آثار آميخته دهند و هرگاه كه قى به كدام حيله بند نشود بايد كه شيشهى حجامت بر معده گذارند و دست و پا را به نوار محكم بر بندند و افشرهى ليموى كاغذى و يا مقطر يك نيم توله در آب سرد بنوشانند و در سالى بآبتداى فصل خريف هيضه وبائى عارض شده و هركسى كه آب سبز رنگ متعفن اندكى از دهن مىانداخت اكثر همان زمان هلاك مىشد و الا بيهوش مىگرديد و جميع عوارض هائله رومى نمود و در اين اثنا هركسى كه بعد از انقضاى يك پاس به من مىرسيد و به هوش مىآمد آن را دوغ گاوى آهن تاب هفت مرتبه و همچنين نقره و طلا تاب كرده عوض آب و غذا دادم و زهر مهره يك ماشه طباشير دو ماشه صندل سفيد يك نيم ماشه در گلاب سوده با دوغ يك پياله صبح نوشانيدم و به وقت شام قرص طباشير كافورى قابض سه ماشه در شربت سيب يك توله شربت رنگتره و شربت بهى هر يك يك نيم توله در عرق بهار ترنج هفت توله دادم و به همين تدبير اسهال و قى موقوف شدى چنانچه سه صد و هشتاد نفر صحت يافتند و تا يك هفته اين قسم هيضه شدت مىداشت .
ذكر ادويهء مركبه كه در هيضهء وبائى براى رفع سميّت آن معمول است به شرطى كه ماده در غايت حدّت نباشد :
ترياق الافاعى كه رفع سميت هوام كند
[ صفت آن ]
و اطباى سابق اجماع نمودهاند كه هر كه در و با در بعضى اوقات به قدر نيم مثقال با گلاب و يا شراب و يا قائم مقام آن تناول نمايد بى شك و شبهه رفع اذيت و با و تپ وبائى مىكند و به غايت مجرب دانستهاند .
و از جالينوس منقول است كه در سال وباى آن عصر هركه استعمال نمود سالم ماند بگيرند صبر زرد دو جزو مر صاف زعفران هر يك يك جزو راقم اين اجزا را در گلاب محق كرده جها به قدر نخود ساخته دو حب با گلاب در هيضهى وبائى اكثر استعمال نموده و در رفع سميت و شدت اعراض آن مفيد يافته و بعضى كسان را كه در ايام هيضهى وبائى به خوردن دو حب از اين صلح امر كرده از عرض آن سالم ماندند .
حب نارجيل جهت رفع هيضه و قى و غثيان و دفع سموم مشروبه
[ صفت آن ]
نارجيل دريائى كهنه در گلاب سوده نيم درم تخم ترنج تخم نارنج هر يك يك درم .
و اگر به جاى تخم نارنج تخم كونله كه نوعى از نارنگى است و يا كونلهى بوسيده خشك شده مجموع پوست و مغز و تخم بگيرند بهتر است با گلاب زم سوده حبها به قدر نخود بندند شربتى از سه حب تا شش حب و به تفاريق تا دو دوازده حب نيز مىتوان داد مثلًا سه حب بخورانند اگر تسكين نمود بهتر و الا چهار پنج حب ديگر بدهند .
نوع ديگر قوى تر از آن جهت علل مذكور هنگامى كه قى و اسهال بند نشوند و ضعف و نقاهت بسيار باشد و براى تقويت بدن و حفظ صحت نافع است
[ صفت آن ]
نارجيل بحرى تازه يك درم زمرد اعلى كهرباى شمعى مرجان عقيق به معنى لعل بدخشى يا قوت رمانى ياقوت زرد عود هندى عود صليب ايرسا مصطكى قرنفل دارچينى قاقلهى صغار و رق طلاى محلول جدوار خطائى زعفران هر يك نيم درم صندلين طباشير تخم ترنج تخم خرفهى مقشر ورق نقرهى محلول هر يك نيم مثقال مرواريد ناسفته يك مثقال جواهر با بيدمشك و يا گلاب سوده و ديگر ادويه كوفته بيخته با بيدمشك سرشته حبوب به قدر نخود سازند شربتى از سه حب تا چهار حب با گلاب و بيدمشك فرو برند .
و اگر يك درم فادزهر معدنى و دو قيراط عنبر اشهب و سه قيراط مشك خالص اضافه نمايند قويتر گردد .
حب بيخ عشر كه براى رفع سميت هيضه مجرب و بى نظير است
[ صفت آن ]
پوست بيخ اگر فلفل گرد برابر به آب ادرك كهرل كرده حب به قدر ماشن بندند و يكى به صاحب هيضه بدهند .
ديگر معمول حكيم وارث على خان
[ صفت آن ]
زرد چوب آهك تخم فلفل سرخ هر يك يك دام پوست بيخ اگر سه دام به آب پودينه سائيده به قدر فلفل حب بسته وقت هيضه يكى خورانند رافع سميت آن است .
دواء الفادانيا كه بعد رفع هيضه جهت تقويت مزاج بارد معمول
[ صفت آن ]
فادانيا سه رقى جدوار خالص عود هندى زهر مهره ايرسا هر يك دور قى مشك خالص زعفران هر يك يك رتى عنبر نيم رتى طباشير چهار رتى با گلاب باريك سوده بليسند و بالايش گلاب و بيدمشك يك يك توله بنوشند هر روز تا هفته اين قدر بخورند .
و اگر گرمى كند مشك و عنبر داخل نكنند و با شيرهى تخم خرفه و گشنيز خشك بدهند .
تعليم : [ هيضه در اطفال ]
هيضه كه به اطفال افتد سببش بيشتر نوشانيدن شير بسيار است يا خورانيدن طعام و يا هر دو متواتر كه يكى هضم ناشده بالايش ديگر بدهند و يا حركات مفرط كه باعث سوء انهضام غذا گردد و اين مرض هرچند روى و خطرناك ليكن افراط اسهال و شدت ضعف سقوط نبض و ظهور تشنج در اين چندان مخوف نيست خصوص صبيان را پس بايد كه معاج از مشاهدهى اين احوال مشوش نگردد و چون مادهى در حركت و طبيعت