به جوارش غير و جوارش فلافلى علاج كنند و ماء الاصول به قدرى امروسيا و سجر بنيا يا معجون بنداويقون دهند و قرص درد به گلقند عسلى بدهند .
و اگر سوء مزاج بارد قوى باشد و ماء المسك حلو و ترياق كبير به مقدار حاجت و مثروديطوس بشاوريطوس و مانند آن از معجونات دهند و اين جواش نافع برو معده است زيرهى كرمانى در سركه يك شبانروز تر كرده ده درم انيسون تخم كرفس نعناع خشك مرماحوز فودنج جبلى هر واحد شش درم مصطكى سنبل قرنفل قاقله بسباسه جوزبوا هر واحد چهار درم فلفل دارفلفل زنجبيل هر واحد پنج درم عود سك هر واحد سه درم باريك سائيده به عسل كف گرفته بسرشند و اين جوارش عود نافع بر و معده و ضعف آن است سنبل الطيب مصطكى قرنفل جوزبوا بسباسه هر واحد دو درم انيسون تخم كرفس هر واحد يك نيم درم عود صرف سك هر واحد سه درم همه را باريك سائيده به عسل كف گرفته بسرشند شربت از دو درم تا سه درم و اين جوارش تفاح نافع ضعف معدهى بارد است بگيرند سيب منقى از تخم دو رطل و در شراب بريحانى يك شابنه روز بخيسانند و به آتش معتدل بجوشانند تا مهرا شود باريك سائيده و مثل او عسل داخل كرده به قوام آرند و بر آن عود خام قرنفل جوزبوا زعفران هر واحد يك درم زنجبيل و دو رم مشك يك دانگ همه را باريك سائيده اندازند و يك مثقال بخورند و اين سفوف نافع آن و جشاى حامض است بگيرند سنبل مصطكى قاقله سعد هر واحد دو درم عود هندى سك هر واحد سه درم انيسون تخم كرفس جوزبوامر و طيب گل سرخ هر واحد چهار درم باريك سائيده از يك مثقال تا دو درم به شربت عود يا مبيبه ممسك يا به شراب ريحانى ده درم ممزوج به آب بخورند و اين سفوف همين نفع وارد مصطكى سنبل بادرنجبويه هر واحد يك درم سعد زيرهى كرمانى نعناع خشك انيسون هر واحد دو درم هليله آمله هر واحد سه درم عود هندى يك و نيم درم باريك سائيده دو درم به شراب ريحانى يا ميبه خوشبو بخورند و اين نسخهى شربت عودست بگيرند گلاب دو رطل و در ديگ سنگين پاك انداخته عود هندى و سك هر واحد پنج درم سنبل قرنفل جوزبوا مصطكى هر واحد دو درم جريش كوفته در پارچهى كتان خفيف سست بسته به آتش معتدل بپزند تا ثلث بر دو و پارچه را نيكو ماليده بيرون آرند و نبات كوفته دو رطل بر آن انداخته به آتش ملايم به قوام آرند و كف بردارند و به قدر يك دانگ مشك در آن حل كرده از آتش گرفته صاف كرده در ظرفى بدارند و استعمال كنند و اين شربت نافع سوء استمراى عارض از برودت است بگيرند آب به خوشبو و آب سيب شامى هر واحد دو رطل شراب ريحانى يك رطل سركهى خمر يك رطل همه را در آتش معتدل بپزند تا ثلث بماند صاف نموده زنجبيل مصطكى فلفل هر واحد سه درم زعفران يك درم مشك نيم درم باريك سائيده بر آن اندازند و خوب بمالند و در ظرف برداشته وقت حاجت استعمال نمايند و اين دوا براى جشاى حامض نافع فلفل سفيد دو درم گل سرخ يك درم تخم شبت كمون هر واحد نيم درم باريك سائيده از نيم درم تا نيم مثقال به شراب ريحانى خورند و از آنچه نفع مىكند در آروغ ترش جوارش فلافلى است .
و بالجمله تدبير كسى كه آن را غذا به سبب سوء مزاج بارد هضم نشود به تدبير مسخن مجفف بايد كرد و غذاى او سهل الانهضام مثل نان خشكار صاف و لحوم طيور برى و جبلى مثل تيمود دراج و كبك بازوى چوزهى مرغ معمول به سركه و كرويا و فلفل و مرى و دارچينى و شراب ريحانى و شكر طبرزد و مويز منقى باشد و گاه گاهى جوارش شكر تنقل نمايند و عود رطب و مصطكى نجايند و از اغذيهى عسر الانهضام و بار و مزاج احتراز كنند و رياضت قبل غذا بعد از آن استحمام به آب گرم استعمال نمايند و تكميد معده بآبى كه در آن مرز بخوش و تمام و پودينهى جبلى و بر نجاسف و شيح پخته باشند بر نهار كنند و باضمدهى كه در علاج سوء مزاج بار و معده مسطور شد ضماد سازند .
و شيخ مىفرمايد كسانى كه طعام در معدهى آنها ترش گردد اگر حموضت اندك عارضى باشد به مكيدن سيب شيرين و خوردن كشنيز خشك به آب قبل طعام نفع يابند و كذلك سفوف مصطكى .
و اگر قوى باشد از آنچه آن را نفع بليغ نمايد فقاح اذخر مع كردياست و همچنين جميع جوارشات حاره و جوارش خبث الحديد و گاهى نفع مىيابند به گلقند در آب گرم تر كرده و چون به هنگام خواب اين دوا بخورند نافع آيد فلفل زيره تخم شبت هر واحد يك جزو گل سرخ دو جزو كوفته بيخته نيم درم به آب نيمگرم يا به شراب ممزوج بخورند .
و اگر حاجت به قوى تر از اين افتد قى استعمال نمايند بعد خوردن پنيرى و حامض و حريف مثل فقاع و ساعتى بر آن صبر نموده به سكنجبين عسلى مسخن و آب ترب و مانند آن مثل ماء العسل و غيره قى كنند بعد از آن به قرص ورد كبير و با طريفل علاج نمايند و اكثر در اين احتياج به قى نمىافتد وقتى كه سبب آن برودت بلاماده باشد و بواسطهى آن طعام ترش گردد چون طعام در تابستان ترش شود آن فاسد تر است و براى صاحب آن واجب است كه ثريد و شوربا ترك نمايد و بنا شقات و قلايا و مطبيخات و لحم سرخ غذا سازند و واجب است كه مزاج آنها نمايند فقط و يك نسخهى مفيد ترشى طعام و معده در علاج امراض معده بلغمى در قول مصنف كامل مسطور شد و اگر از رطوبت باشد علاجش به علاج امراض معده كه از سوء مزاج رطب باشد بايد كرد كما ذكر .
و صاحب مغنى گويد كه اگر سوء مزاج رطب سبب سوء استمرا و فساد هضم بود و علامتش انتفاع به اغذيهء يابسه و مضرت از اغذيهى رطبه است
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 417
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٤١٧