صعب است و زراوند طويل در تحليل اوجاع شديد و ريحى سخت سودمند است و همچنين جندبيدستر اگر به سركه ممزوج بنوشند و يا تكميد شكم از آن با زيت كهنه نمايند و شراب صرف و خواب و رياضت بر خلو شكم تحليل رياح مىنمايد .
و اگر حاجت به ادويهى قوى افتد هر چه در علاج نفخه بيايد استعمال نمايند .
و اگر وجع از ريح محققن در معده و متصل بدان باشد حب الغار و زيرهى جريان آن را نفع مىبخشد .
و اگر مرجع از سوداى نفاخ باشد بايد كه تكميد به قدرى شب و زاج سوده به سركه ترش .
و ايضا به شاخهاى شبت سوده نمايند .
[ ايلاقى و جرجانى ]
ايلاقى و جرجانى گويند كه از اغذيهى منفخه و مرطبه احتراز نمايند و رعايت ترتيب در طعام و ابازير محلله چون دارچينى و زيره و كرديا و صعتر و سير و انگدان در آن داخل نمايند و فم معده و عضلات شكم را به روغن گرم بمالند و حقنهى ماده كه در آن كرنش و باديان و زيره و انيسون و دوقو و فطراساليون و كاشم و حسب الغاء و جندبيدستر داخل كرده باشند به عمل آرند .
و اگر گمان ورم شود ادويهى حاده استعمال نكنند و بادويهى حاز ملينه مثل شبت و بابونه و پيربط و ماكيان حقنه كنند .
و اگر درد صعب نباشد تكميد بار زن و گاورس كفايت كند و نمك گرم كرده رياح غليظ بشكند و نصب شيشه يا كدو به آتش بر ناف تسكين درد فى الحال مىنمايد و جلا بى گرم كه در آن انيسون و مصطكى و صغز و مرز بخونش جوشانيده باشند بنوشند .
و اگر يك مثقال كرد يا خائيده بر آن جلاب گرم بياشامند سو دهد .
و اگر مادهى ريح غليظ باشد نوشيدن اشربه حار نشايد و اول به حقنه تنقيه كنند بعد از آن ادويه محلله بنوشند و تمريخ معده نمايند به روغن بيد انجير و روغن حب الغار و روغن سداب كه در آن جندبيدستر و فطراساليون و زيره و صلاب و حب الغار جوشانيده باشند .
و اگر اين ادويه به شراب جوشانيده صاف نموده به وزن ثلث آن شراب روغن داخل كرده به آش نرم بپزند تا شراب برود و روغن بماند صواب باشد .
و اگر نفخ سوداوى بود به سركه كه در آن كرفس و سداب و شربت و مرز بخوش و دوقو و حب النار و بابونه و جعده پخته باشند تكميد نمايند و فنداويقون و سنجرينيا و نانخواه كسر رياح كند و ترياق كبير و مثروديطوس در اين به آب سخت نافع است و اين معاجين بعد تنقيه دهند و ابتداء به حقنه پس به مسهل كنند و طبيخ پودينهى دشتى و طبيخ خولنجان و معجون خيارشنبر و معجون حب الغار و معجون ابهل و جوارش كندر و جوارش انجدان نافع است و استفراغ به حب سكنبيج صواب باشد و نسخهى آن در ذيل علاج مسطور شد .
صفت معجون حب الغار كه رياح را بشكند حب الغار هشت درم برگ سداب پنج درم نانخواه زيره شونيز كاشم فطراساليون بادام تلخ فلفل دارفلفل وج پودينهى دشتى هر يك يه سدرم جندبيدستر ماء الشعير سكبينج هر يك دو درم همه را حسب رسم به عسل بسرشند شربتى سه درم .
صفت معجون ابهل كه مادهى بارد و رياح را تحليل كند ابهل نانخواه زيره هر يك برابر بگيرند و به عسل بسرشند شربتى مثقال صفت جوارش كند رياح را تحليل كند فلفل دارفلفل جوز بواهر يك پنج درم زنجبيل خولنجان هر يك ده درم كند و شصت درم شكر عسكرى شصت درم همه را در عسل بسرشند شربتى سه درم .
صفت جوارش انجدان فلفل دارفلفل هر يك پنج درم ايرسا و زنجبيل هر يك شش درم انيسون باديان مصطكى هر يك دو درم انجدان پانزده درم نانخواه كرفس هر يك دو درم همه را كوفته بيخته با عسل بسرشند شربتى دو درم و كمونى در اين به آب نافع است و شراب كنه مفتح شده و كاسر رياح است .
و اگر طبيعت نرم باشد و درم حسب الرشاد بريان نيمكوفته به آب نيمگرم بدهند .
و اگر طبع خشك باشد يك ورم حسب الرشاد و يك ورم تخم كرفس در شراب جوشانيده بدهند و هر صبح اندك كندر و زيره فائيدن خصوصاً قبل از طعام تا معده را گرم كند و آروغ آرد سود دارد و بسيار باشد كه مزاج اصلى سرد باشد و سوء مزاج غريب بارد با آن يار شود پس رياح و قراقر و تشنگى منكسر گردد و تدبيرش آن است كه قبل از خوردن طعام ده درم شراب كهنه بنوشند و در طعام ايا زير مذكوره داخل كنند و بسيار باشد كه چيزى سرد خلط رقيق و بلغم شور را تسكين دهد و از تحليل منع كند و بدان سبب رياح ساكن شود و گمان افتد كه مزاج گرم است و سردى نفع بخشيد و حال خلاف آن باشد .
و ايضا اگر نه چيزى گرم ابخره را تحليل كند و رياح بشكند و گمان شود كه مزاج سردست و گرمى شود نموده و حال بر خلاف آن بود پس بر طبيب واجب است كه در علامات ديگر تأمل نمايد و اعتماد بر آن كند و بر چنين منافع كاذبه فريفته نشود كه اگر بعضى عوارض را سود داشته ليكن به حب ذاته ضرر خواهد نمود .
[ مصنف حاوى و ترويح ]
مصنف حاوى و ترويح گويند كه علاجش كسر نفخ و تجويد هضم است و هر صبح جلاب به اديان و انيسون هر يك سه درم با گلقند عسلى ده درم بنوشند و كندر و مصطكى بخايند و غذا نخوداب بلحوم فاصلهى طيور سازند و در آن سداب و ثوم اندازند و جوارشات كلسر نفخ مثل كمونى و اطريفلات و زنجبيل مربى و ترياق اربعه بخورند و تكميد معده به جاورس و سبوس و نمك نمايند و گرسنگى و ريختن آب گرم بر معده يا نطول كه در آن