و جاورس نافع و اين نقوع از املاى استاد من است آمله پنج درم كشنيز خشك سه درم دارچينى هفت زهره تمر هندى ده درم اشنه يك مثقال عدس مقشر دو درم در آب خيسانيده شكر يك اوقيه داخل كننده و يك درم تخم بادرنجبويه درست خورده بنوشند و اين سفوف نيز قاطع لبن است تخم بادروج تخم فنجنكشت هر واحد ده درم سداب خشك تخم كاهو عدس مقشر هر واحد پنج درم شربت سه درم .
و اگر وقت بلوغ ظاهر شود و درد كند فصد و تقليل غذا و تدابير مذكوره واجب بود .
[ انطاكى و صاحب خلاصه ]
انطاكى و صاحب خلاصه گويند كه خوردن سداب و ثوم و سماق و نعناع در اين به آب نافع است و چون گل خراسانى و شب يمانى با سركه سائيده بر پستان طلا كنند شير را قطع كند و اين طلا در اين كار مجرب است مروا سنگ زيرهى سياه طلبه با دروى شراب استعمال نمايند و در اطلبيه شرط است كه اولى پستان را نيكو بدوشند آنگاه ضماد نمايند و الا شيرى كه در آنجا مجتمع باشد منعقده باعث قروح گردد .
[ سويدى ]
سويدى گويد كه ضماد تراب ثوم به آب بارتنگ سرشته مجرب من است و طلاى دردى سركه و كذا كمون به عسل و خوردن اكارع مطبوخ به سركه مجرب ابن ماجه است و ضماد اكليل شوكران سوده يا عصارهى تازه او و يا غلبه سوده به آب سرشته و يا بزر كتان سوخته و يا كنجد سائيده به عسل آميخته و يا زهرهى ميش و يا آرد باقلا و آرد گندم و روغن گل و يا نانخواه سائيده هر واحد قاطع شيرست .
خروج خون عوض شير
و سبب اين علت خون است يا فساد و آن علامتش آن است كه خفقان با سوزش دل و كثرت تشنگى نه لاغرى بدن و فربهى پستان باشد علاج اول فصد صافن كنند و به فاصلهى سه چهار روز رگ باسيلق كشانيد و مصطفيات خون به كار برند .
و اگر زن متعامل بود تكرار مباشرت نمايد زيرا كه جماع در اين باب اثرى عظيم دارد و بعد فصد صافن نوشيدن شيرهى كاسنى و خيارين هر يك نه ماشه تخم كاهو هفت ماشه و شربت نيلوفر و سكنجبين ساده هر يك دو توله و غذا بقلهى خرفه نبان و ضماد باردار طحلب و برگ كاهو و كشنيز و كاسنى هر واحد يك توله و گيرد و صندلين هر واحد نه ماهش در گلاب سوده در شب و روز هفت هشت بار در اين باب مجرب است .
تجبن لبن در پستان و سده در آن
سبب بسته شدن شير در پستان يا حرارت به مجفف رطوبت شيرست و يا برودت مجمد آن و يا صنف امتصاص طفل و علامت هر واحد پوشيده نيست و سرعت نبض و حرارت لمس پستان و عطش بر حرارت و ضد آن بر برودت دلات كند و تجبن لبن گاه ورم پيدا كند و گاهى نمد و به غير ورم حادث نمايد ليكن تجبن كه از حرارت عارض شود در اكثر بتوريم انجامد به خلاف آنكه از برودت يا ضعف امتصاص طفل افتد كه كمتر محدث ورم گردد و فرق در تجبن با ورم بوجود وجع و ديگر آثار ورم حار و در تجبن به غير ورم بوجود تمدد و عدم علامات ورم نمايند و علاج آنچه از ضعف امتصاص باشد بفرمايند كه شير او از طفل ديگر بمكانند و آب نيمگرم بر سينه و پستان ريزند تا همه شير بيرون آيد .
و اگر به سبب تجبن شير تمدد به غير ورم حادث شود بايد كه بابونه بنفشه گل خطمى حلبه و روغن زرد و آب بجوشانند و نطول كنند و حرام مغز در شراب بپزند و ضماد كنند كه شير منجمد را تحليل كند و يا پودينه سنبه در روغن بابونه و بر نهند و يا بزر كتان حلبه بابونه خطمى خبازى تخم كرنب به روغن زنبق آميخته ضماد كنند و به اسفنج تكميد نمايند و به قول ابن ماسويه نعناع را به اندك نمك طعام كوفته ضماد كنند و چند روز به همين نوع به عمل آرند و صعتر سداب اگر هنر به دست آيد آب آن افشرده قدرى پنير مايه خرگوش .
و اگر نباشد همين كه از بقر يا بز باشد حل كرده نوشيدن شير بسته را حل كند اگر ماش كه به هندى مونگ گويند و برنج سرخ كه در هندى سامعى نامند به آب سائيده اندكى گرم كرده ضماد كنند شير را كه به سبب گرمى و خشكى منجمد شده باشد منحل كند .
و ايضا در تجبن حار مدام روغن بنفشه بر پستان طلا نمايند و آب نيمگرم بر سينه و پستان ريزند و به قيروطى موم روغن بنفشه تمريخ نمايند و يا از گل بنفشه و كشنيز و آرد باقلا و آرد جوهر يك سه ماشه در آب برگ مكوه سبز ضماد كنند و سرطان نهرى كوفته نهادن همان وقت شير را بگذارد و ورم را تحليل كند و مكرر تجربه رسيده و كذا چغندر با برگ كوفته و روغن گل و بنفشه و گلاب پخته نيمگرم ضماد كردن و در تجبن بارد قيروطى موم زرد روغن خيرى و سوسن و قسط استعمال نمايند تا سه روز بعد حلبه در روغن بابونه و يا بزر كتان و حلبه و بابونه و خطمى و خبازى هر يك چهار ماشه آرد تخم كه نبانج ماشه به روغن زنبق آميخته و انكباب بآبى كه در آن اكليل و بابونه و كتان و مكوه و حلبه و برگ كرنب و شلجم پخته باشند