و اشنه و انفحه و بسفائج به استفراغ سود اوهيل و راسن و عود البخور و كهربا و گل سوسن سفيد و زرنباد و كباش قرنفل و درونج و سنبل هندى و پوست زرد ترنج و برگ او براى بارد مزاج و بهمنين و زرنب مزاج بارد را و گل مختوم هر واحد مفرح قلب است و كذلك مشك و فرنجمشك و ريحان شرباً و شماً براى مزاج بارد و برگ فرنجمشك و شاخ نرم او و ترنجان خام و پخته و برگ تبنول و نعنع بستانى و مغز پسته و سيب و غير او حب الآس و ريحان و بقلهى كشنيز خشك كرده هر واحد اكلًا مفرح است و اقحوان شماً و نظراً و غاليه و ريحان و سيب و آس و گل عبنير اشماً و آذريون شماً و قطوراَ لا سيما روز نزول آفتاب در برج حمل و عنبر شرباً و شماً و مضغاً مفرح قلب بارد مزاج است و نظر به گل خطمى مفرح قلب و منشط نفس و مزيل هم است و من جمله ادويه مقويه قلب آنچه حكيم موصوف تجربه نموده استعمال پوست بيخ گاو زبان و حجر ارمنى به دستورى است كه در ادويهى مفرحه مسطور شد و كذا گلاب شرباً و شماً و گلقند ده درم كه در آن مشك يك حبه صمغ عربى نيم درم مخلوط كرده باشند اكلًا و همچنين اكل لحم قلب هر حيوان ماكول اللحم و سيب شامى و گل آن و به اكلًا و شماً خوردن زرشك و نوشيدن نقوع آن براى حار مزاج و كذا نوشيدن آب ترش ترنج نافع و پوست زرد رقيق آن و كذا شرب سحيق عود النجور مقوى قلب بارد المزاج است و شرب فادزهر حيوانى و معدنى مقوى قلب و حافظ حيات است و آنچه از اطباى ديگر نقل نموده اين است اكل بقله ترنجان به روغن بادام بريان كرده و شرب عرق يا تخم كوفته آن و كباش قرنفل و مصطكى و قسط هندى و زعفران و دارچينى و تخم شاهسفرم و اشنه و زرنباد و بادروج و بسباسه و ايرسا و مرماحوز و گل سوسن سفيد و نعنع بستانى و بيخ راسن و ساذج هندى و قاقلهى صغار و كبار و كبابه و كندر هر واحد مقوى قلب بارد المزاج است و كذلك مشك شرباً و شماً و جرم فرنجمشك يا عرق يا تخم او همه شماً و شرباً مقوى قلب است لا سيما كه بر آن سردى غالب باشد و كذا ضماد حى العالم و شرب مرجان و بهمنين و سناى مكى و سخاله طلا و شراب ريحانى به اعتدال و درونج و كعب بقرسه مثقال به شربت سيب و تعليق حديد بر قلب و شم برم و زهر خلاف شماً و شرياً و عنبر مخلوط به شربت سيب شامى و شرب مرواريد و امساك او در دهن و تعليق او بر مريض و شرب در ظرف نقره و اكل زردهى بيضه نيمبرشت ماكيان و شرب ماء اللحم و اكل قلب سمانى و وضع اكليل زهر غيبر او بر سر غاليه شرباً و شماً و شرب كهربا و اكل و امتصاص آب امرود شيرين و اكل كاسنى برى و شرب آب آن و اكل بازى و لحم صقر نيز هر واحد مقوى قلب است و شرب طباشير و آمله و گل مختوم و فوفل و هليله كابلى و شرب و شم تخم كشنيز و گل نيلوفر هر يك مقوى قلب حاء المزاج است و بعضى نارمشك و شقاقل وهق و فاوانيا و موميائى و اسطوخودوس و ارمال و هليله سياه نيز از مقويات قلب نوشتهاند .
علاج امراض قلب از سوء مزاج حار
قرص كافور با شربه بارد در مناسب قلب مثل شربت ريباس و انارين و صندل و مانند آن و شيرهى تخم خرفه و مغز تخم هندوانه و مغز تخم كدو شيرين و كشنيز خشك و امثال آن بدهند و شربت سيب و نيلوفر و مفرحات و ياقوتيهاى بارد كثير النفع است و ماء الشعير و آب هندوانه و ماء القرع و دوغ گاو نيز بسيار نافع اگر زمانه تابستان باشد و بر برف سرد كرده دهند و صندل و كافور و گلاب بر سينه نهند و هواى مسكن سرد سازند و خوشبوهاى بارد ببويند و اغذيه بارد بخورند و آنجا كه امتلا سبب شد يا فصد و تنقيه به حسب امتلا به ماء الفواكه و غيره لازم شمارند و در استعمال مبردات و تنقيه رعايت حال حمى و شدت حرارت و غير آن نمايند كه اگر حرارت قوى باشد آنگاه قرص كافور بخورانند و الا مبردات ديگر دهند و در اختيار مبردات قبض و نرمى طبع نيز ملحوظ دارند مثلًا اگر قبض بود آب نقوع تمر هندى و آلوبخارا و امثال آن و جلاب علوى خالى دهند .
و اگر طبع نرم بود شيرهى تخم خرفه و شربت انار و ليمون و شربت نارنج و جز آن بنشوند و حافظ الصحت و خميرهى صندل حامض و شربت ترنج معمول به گلاب و شكر سائر امراض حار قلب را مجرب است .
و اگر معده ضعيف باشد رعايت حال آن نيز نمايند به آشاميدن عرق بيدمشك و گلاب تنها يا با شربت صندل و هر چه در خفقان حار و تپ محرقه مذكور گردد همه نافع شناسند و همگى عنايت بدان مصروف دارند كه از اشتداد و حرارت بثره يا ورم در قلب پيدا نشود .
و اگر خوف حدوث آن باشد در تسكين حرارت مبالغه نمايند و مخدرات استعمال كنند و مقويات بر دل ضماد سازند .
و اگر دانند كه عدم انتفاع مريض به سبب قلت تبريدست به حسب حاجت در اوزان و عدد ادويه تكثير نمايند و به دفعات دهند ليكن نه به حدى كه افراط آن به آفت ديگر انجامد .
بالجمله بايد كه در جميع امور و احوال شدت و ضعف اسباب و علامات را ملاحظه نموده به حسب آن و به قدر لائق معالجه فرمايند و از اشياى مضره اجتناب نمايند .
اقوال اطبا :
[ صاحب اقتباس ]
صاحب اقتباس نوشته كه در سوء مزاج حار قلب و خفقان حار قرص كافور سه ماشه سوده در خميره صندل