و مائل به طرف اعالى با سائر علامات غلبهى دم يا صفرا باشد و فرق در رياح بلغمى و سوداوى آنكه بلغمى با رطوبت و سوداوى با يبوست مىباشد و آنجا كه تمده بسيار باشد و تقدم اكثار اغذيهى غليظهى مسدده و ترك استحمام و رياضت و حركت بر آن گواهى دهد از سدهى آورده يا شرائين آن اعضا باشد و تفلص حجاب جدا مسطور گردد و كذا علامت هر يك از اورام مذكور مع اسباب و علاج جدا جدا بيايد .
علاج اوجاع مذكوره حادث از حرارت و يبوست
اگر از حرارت ساده باشد ازاله سبب نمايند و ادويه و اغذيه مبردهى موافقه استعمال كنند مثلًا لعاب اسپغول و بهدانه و شيرهى مغز تخم كدو و خيارين و كاهو و خشخاش با شربت نيلوفر يا بنفشه يا انار يا جلاب شكرى دهند و در استعمال و يا قوذا براى تسكين وجع باكى نيست و اطليه و اضمدهى مرتب از صندلين و جرادهى كدو و گل ارمنى و آرد جو به آب عصى الراعى و آب برگ گل و آب برگ بيد و آب كشنيز تازه به عمل آرند .
و اگر حرارت شديد باشد اندكى كافور و شمهى زعفران اضافه نمايند و ماء الشعير و شكر و آب كاسنى و باديان يا شير به همچندان آب جوشانيده تا آب برود پس شكر و سكهى داخل كرده بنوشند و مغز تخم كدو و كذا ضماد برگ خطمى و يا آرد جو و پوست خشخاش و اكليل الملك و كذا خوردن سه درم بستان افروز خشك به حلاب نافع و به مزورهى جو با پاچه يا ماش و برنج يا اسفاناخ و كدو و بقلهى مباركه مطيب به روغن بادام و روغن خشخاش يا ماهى ضراضى غذا سازند .
و اگر از حرارت مادى دموى باشد فصد باسليق و اخراج خون به قدر حاجت و تليين طبيعت به مثل مطبوخ فواكه با ترنجبين و شيرخشت كنند و بعد از آن تعديل مزاج نمايند بدان چه در حرارت ساده مذكور شد بدون افراط در تبريد بلكه به چيزى كه در آن انضاج و تحليل و جلا و قوت نفس باشد و عناب بنفشه خطمى خبازى تخم خرپزه نيمكوفته در عرق عنب الثعلب تر كرده شربت بنفشه داخل نموده بنوشند كه وجع صدر را مفيد .
و اگر از حرارت مادى صفراوى بود نضج صفرا نمايند به تغليظ آن زادويه مبرده مانند شربت نيلوفر و شربت بنفشه با عرق بيد و شيرهى مغز تخم كدو يا ماء الشعير بعد و تنقيهى آن منقوع فواكه با خيارشنبر و شيرخشت و ترنجبين و روغن بادام كنند و بعد از تنقيه تبديل مزاج آنچه در سوء مزاج حار گذشت و هر چه در سوء مزاج يابس مىآيد به آنچه معين بر نفث ماده و ترطيب و جلا و غسل باشد مثل ماء الشعير با شكر سفيد بايد كرد و استعمال و يا قوذ او را ابتدا براى تسكين وجع و تنويم بدهند .
و اگر از يبوست ساده باشد ترطيب به ادويه و اغذيهى مرطبه مثل لعاب بزرقطونا و شربت نيلوفر و شربت بنفشه و جذاب شكرى و شربت گاو زبان و دياقوذا و ماء الجبن با شربت نيلوفر نمايند و تمريخ به روغن بنفشه و كدو و نيلوفر و قيروطى مرتب از موم سفيد و روغن بنفشه و روغن كدو كه به آب جرادهى كدو لعاب اسپغول و آب عصى الراعى و آب هندوانه تسقيه كرده باشند بايد كرد و آبزن نيمگرم كه در آن حشايش رطبه جوشانيده و دهان رطبه ريخته باشند استعمال نمايند و به ماء الشعير با شربه و كشك گندم مطبوخ به پاچه و يا گوشت بزغاله و ماهى رضراضى و شروباى چرب و بقول رطبه مانند اسفاناخ و كاهو و كدو و خبازى و خيار و ملوخيا پخته به روغن زيت تازه و يا روغن بادام شيرين بريان نموده غذا سازند .
علاج اوجاع مذكوره حادث از برودت
اگر از برودت ساده بود دفع سبب و استعمال ادويه و اغذيه مسخنه موافقه مثل طبيخ انجير و مويز و حلبه و زوفاى خشك با شربت عسل يا بميفختج و معجون اثناسيا و دواء الحليت و معجون الملك و جالينوس و ترياق اكبر نمايند و ماء العسل ساده يا سفوه بنوشند و تمريخ صدر به مثل روغن قسط و ناردين و غار و سداب و شونيز و هلسان صفرا و يا مركب به جندبيدستر و سقل و ثافسيا و عود قمارى و امثال آن كنند و تغذيه به مثل نخوداب و كرنب و هليون و حلبهى ساده يا بالحوم طيور خفيف و لحوم صيد مانند آهو و ارنب بريان به روغن گاو يا زيت يا روغن گروگان همچنين طاوس پخته با گوشت و پيه آن نمايند .
و اگر وجع شديد باشد براى تسكين آن به تناول المثل فلونيا و برششا و فيروز نوش باكى نيست .
و حكيم شريف خان در فوائد شريفيه مىنويسند كه گاه وجع صدر و جنبين و اضلاع نزد رسيدن سروى از ملاقات هواى بارد يا آب سرد عارض مىشود و علاجش خوردن سنجر نيا و ترياق و فلاسفه و دواء المسك حار و امثال آن است و تمريخ صدر بادهان حاره و شحم گرم و غير آنها از اضمده و اطليهى حار .
و گويند كه خوردن ميعه و بخار گرفتن و طلا كردن از خارج به آن وجع صدر را مفيد است .
و صاحب علاج الغربا گويد كه اگر درد سينه از سردى