كه در آن سرطان ماده پخته باشند بياشامند و انسان مادگى سرطان آن است كه سوزن بر پشت او فرو برند .
و اگر رطوبت همچون شير برآيد ماده باشد پس اطراف او دور كرده به آب نمك و آب خاكستر بشويند تا از چرك و رطوبت لزج كه بر ظاهر او باشد پاك شود .
و اگر قوت بيمار ضعيف باشد در ماء الشعير پاچهى بره و بزغاله بپزند .
و اگر طبع نرم بود و حاجت به حبس آن افتد در ماء الشعير حب الآس بپزند و به شربت آس بنوشند و حب الآس در ماء الشعير در هر وقت در اين مرض سود دارد .
و اگر سرفهى شديد بود و ماء الشعير و احسا تخم كاهو داخل كنند .
و اگر در بدن مريض فضول باشد به اين مطبوخ خيارشنبر تنقيه نمايند مغز خيارشنبر بنفشه هر واحد هفت درم مويز منقى بست درم عناب ده دانه سپستان سى عدد در دو من آب بپزند تا ثلث باقى ماند ماليده صاف نموده سى درم ترنجبين داخل كرده بار ديگر بجوشانند و صاف نموده بالا بجوشانند تا صد درم باقى ماند بنوشند و اين مسهل نيز مفيد است فلوس خيارشنبر پنجاه درم بنفشه دو درم عناب پنجاه دانه سپستان صد عدد مويز منقى سى دانه همه را در دو من و نيم آب بپزند تا نصف بماند صاف نموده نيم من فانيذ و چهل درم روغن بادام آميخته بجوشانند تا به قوام شهد آيد چهل درم بنفشه كوفته بيخته بسرشند و نگاه دارند و حسب قوت مريض بدهند .
و اگر از مسهل انكار باشد حقنهى لين به عمل آرند .
و اگر دماغ گرم باشد و قبول ابخره نمايد و از آن رطوبت بر شش ريزد اول فصد و نمايند بعده تدبير مسهل كنند و چون تن پاك گردد ادويهى منقيه تدمله بدهند و احسا از كشك جو و آرد باقلا و نشاسته و كتيرا و بهدانه ساخته سرطان ماده پاك گردد در آن پخته و روغن مغز تخم كدو ريخته با شكر يا بى شكر بخورانند .
و اگر در سينه رطوبات بسيار باشد حريره از جاورس مقشر و آب سبوس و تخم خيار و شكر يا عسل بدهند و حسب السعال استعمال نمايند و آنچه در سرفهى رطب مذكور شد به كار برند گل ارمنى به لعاب بهدانهيا آب باران سخت نافع است به تخفيف قرحه و اندمال آن نمايد و هر گلى كه شور نباشد در اين به آب سود دارد مگر آنكه ضيق نفس باشد كه در اين صورت گل نبايد خورد .
و اگر ماده عسر الخروج باشد از افيون و تخم خشخاش و يا قوذا كه مغلظ مواد و مانع نفثاند اجتناب نمايند و اين حب رطوبات از سينه و بدن كمتر كند و قرحه را خشك نمايد صبر به آب باران مغسول تربد موصوف هر يك چهار دانگ رب السوس نيم درم كتيرا يك دانگ حبها سازند و به حسب قوت و ضعف طبع كم و زياده كنند .
و اگر باريم خون آيد علاج نفث الدم نمايند .
[ محمود شيرازى ]
محمود شيرازى مىنويسند كه هر صبح شربت خشخاش و يا شربت بنفشه ده درم به ترنجبين ده درم و يا جلاب از سپستان يا عناب ده عدد به شكر سفيد و يا ترنجبين ده درم دهند و غذا ماء الشعير مطبوخ به سرطان سازند .
و اگر مريض از سرطان كراهت كند با ماء الشعير كارع بپزند و يا حريرهى نشاسته و روغن بادام و خشخاش بدهند و روغن بنفشه و كدو و بادام بر بدن بمالند .
و اگر از ماء الشعير كراهت نمايند مزورهى ماش به مغز بادام و اسفاناخ و خرفه و كدو دهند و نوشيدن شير خر و زنان يا نعاج يا بز در اين مرض نافع است .
و اگر از پستان بمكند بهتر و سريع التأثير باشد و بايد كه در معالجهى سل از مراعات قرحه بدانچه جلا و تنقيه و تسكين سعال و التحام قرحه كند غافل نباشند و آبزن و حمام غير حار به اعتدال استعمال نمايند و بعد استحمام روغنهايى مذكور بمالند و ماء الجبن در ابتداى سل و انتهاى او نفع عظيم دارد چه آن را در ترطيب ابدان و تسمين آنها تأثير بيشتر از تلحيم است بايد كه بنوشند و نان با وى بخورند و از اسهال و تلسيين طبيعت و تعب و غضب و جماع و كثرت كلام حذر كنند و اين قرص براى اصحاب سل نافع است اگر به آن نفث الدم دمده باشد گل مختوم گل ارمنى نشاسته هر واحد پنج درم سرطان سوخته ده درم كتيرا طباشير هر واحد شش درم رب السوس سه درم كوفته بيخته به لعاب بهدانه قرص سازند شربت دو درم و اين قرص نيز نافع مغز تخم خيار مغز تخم بادرنگ هر واحد چهار درم طباشير سرطان محرق هر واحد دو درم نشاسته كتيرا هر واحد يك درم كوفته بيخته به جلاب سرشته قرص سازند شربت دو درم با دو اوقيه جلاب و يا پنجاه درم ماء الشعير و اين لعوق نيز نافع اصحاب سل است باقلاى مقشر مغز تخم خيار مغز تخم كدو مغز تخم بادرنگ هر واحد پنج درم صمغ عربى كتيرا نشاسته هر واحد هفت درم مغز بادام مقشر دوازده درم مغز تخم خرپزه ده درم مويز منقى مطبوخ به روغن بادام دوازده درم مغز بهدانه ده درم مغز بادام و به زور را كوفته آميخته در دو رطل آب بجوشانند تا نصف رطل آب بماند شكر سفيد يك رطل داخل كرده به آتش ملائم بپزند تا غليظ گردد و هر روز ده درم از آن بخورند و اين شربت مسلولان ضعيف قضيف را نافع است آب انار شيرين چهار رطل آب سيب شامى يك رطل آب نيشكر دو رطل همه را در آتش ملائم بجوشانند تا نصف بماند شربت ده درم .
[ ابن ماسويه ]
و ابن ماسويه گفته كه صرع و سل امراضى است كه شفا نمىيابند و قول در علاج آنها فضول است بعده اين دوا نافع مسلول بيان نموده كتيرا صمغ عربى گاو زبان رب السوس نشاسته هر واحد سه درم گل ارمنى چهار درم سرخ پنج درم مغز تخم كدو مغز تخم خيار