و نفث المعده و نفث الدم را نفع عظيم دارد و هرگاه به آن تپ عفنى و يا تپ لازمى قوى مشتعل باشد به هيچ وجه شير نبايد داد و هرگاه يك مثقال قرص خشخاش با يك اوقيه شربت خشخاش به آب آميخته بدهند و بعد از طلوع آفتاب عناب و سرطان نهرى كه اطراف آن بريده و شكم آن را صاف كرده با نمك و خاكستر و آب نيكو شسته باشند به ماء الشعير پخته بياشامند .
و اگر گوشت سرطان بر اخگر كباب نموده يا باسفاناخ يا به طريق شوربا پخته بخورند نيز به غايت مفيد است و بايد كه حتى الامكان در تسكين سعال جهد بليغ نمايند كه سرفه مانع التحام است و اين سفوف نافع سعال و قرحه است خشخاش سفيد ده درم صمغ عربى نشاسته كتيرا طباشير رب السوس هركدام سه درم تخم خرفه تخم خطمى تخم خبازى هركدام پنج درم مغز تخم خيار مغز تخم باد رنگ مغز تخم كدو مغز بهدانه هركدام هفت درم باريك سائيده و دو درم تا سه درم بدهند و بعد از آن شربت خشخاش يا شربت عناب يا شربت نيلوفر بنوشند .
و ايضا صمغ عربى به روغن بنفشه بريان نمايند و روغن را از آن نشف كنند تا خشك گردد و باريك سوده نصف وزن او نبات سفيد آميخته بعض اوقات از آن استفاف نمايند و اين حب سعال در دهن دارند مغز تخم كدو مغز تخم خيارين مغز تخم خرپزه مغز بهدانه هر يك پنج درم خشخاش تخم خرفه هر يك هفت درم صمغ عربى نشاسته كتيرا طباشير هر يك سه درم باريك سائيده و نصف وزن آن فانيذ آميخته به لعاب بهدانه سرشته حبهاى پهن سازند و يكى از آن مدام در دهن دارند و خرپزه كه از نشاسته و شيرهى خشخاش و نبات سفيد و روغن بادام ساخته باشند بدهند و به گوشت چوزهى مرغ و دراج و تيهو به ماش مقشر و اسفاناخ غذا سازند و پاچهى بره و بزغاله با برنج و ماش و كدو و اسفاناخ و قطف و حسوء معمول از اطريه و شوربا و زردى بيضهى نيم برشت مناسب است .
و ايضا اين لعوق بدهند عناب سى دانه سپستان يك كف مويز منقى خشخاش سفيد هر يك بيست درم اصل السوس مقشر كوفته پرسياوشان هر يك پنج درم همه را در پنج رطل آب بجوشانند تا نصف رطل بماند صاف نموده فانيذ و مسفنتج هركدام ربع رطل آميخته بر آتش ملائم بپزند تا منعقد گرد و بعده مغز تخم كدو مغز بهدانه نشاسته كتيرا صمغ عربى خشخاش سفيد مغز بادام مقشر مساوى به قدر حاجت سائيده آميخته برهم زنند و مقدار ملعقه قبل از غذا و بعد از غذا بخورند و با وجود تدابير مذكوره از احوال نزله باخبر باشند و نگذارند كه ماده از دماغ به سوى ريه فرو ريزد .
و اگر اثرى از آن دريابند و قوت را قوى ببينند بشتابند و فصد قيفال كشايند و به حسب طاقت و سن و فصل و مزاج خون برآرند بعد از آن اگر احتمال خوردن دارو باشد به فلوس خيارشنبر و ترنجبين در آبى كه عناب و سپستان مويز منقى و بنفشه و مانند آن جوشانيده باشند ماليده صاف نموده روغن بادام داخل كرده اسهال طبيعت نمايند و يا بلعوق اجاص و يا بلعوق خيارشنبر و امثال آن طبع را ملائم سازند و تربد و غاريقون و مانند آنها نزديك مسلول نبرند زيرا كه مضرت او براى آن از منفعت زياده است .
و اگر از شربت دواى مسهل مانع باشد مقنهى لين به عمل آرند و بعد از تقليل مواد باز تدبير اول معاودت نمايند و سر پشم ماهى يك مثقال به آب گرم كرده هفت مثقال نبات داخل نموده صاف كرده تمام روز اندك اندك از آن تجرع نمايند كه به غايت مفيد است و چون كار سلول به حد ذبول كشد به تدبير اصحاب تپوق پردازند و اين حسو بدهند جو مقشر كوفته خشخاش سفيد كوفته مغز تخم كدو كوفته هر واحد ده درم بهدانهى مقشر پنج درم در ديگ سنگين با سه چندان آب بجوشانند تا بپزد و صاف كرده قدرى صمغ عربى و كتيرا روغن بادام و روغن كدو داخل كرده نيمگرم بنوشند و يا شيرهى تخم خشخاش و جو مقشر نيمكوفته باقلاى سفيد مقشر هر يك دو درم در شيرهى خشخاش بپزند تا نضج يابد در قوام ماء الشعير آيد صاف نموده شير تازه مثل او و مغز نان سميد و نبات روغن بادام با روغن و مغز تخم كدو هر يك به قدر حاجت داخل كرده يك جوش داده فرود آرند و مغز بهدانه و مغز تخم كدو هر واحد پنج درم صمغ عربى كتيرا هر يك يك درم باريك سوده آميخته نيمگرم بنوشند و در آبزن آب نيمگرم بعد تناول حسوء بنشانند و شير خر بدهند بعد از آن داخل آبزن نمايند و چون از آبزن خارج شوند بدن را به روغن بنفشه يا روغن نيلوفر بمالند و بگذارند و وقت نصف النهار غذا شورباى چوزهى مرغ معمول به قطف و ماش و خياره اسفاناخ به روغن بادام و باطريهى مدقوق و در شوربا ماش انداخته و به حريرهى معموله از مغز نان سميد و نبات و روغن بادام سازند .
و ايضا زردهى بيضه نيمبرشت و سائر آنچه در تدبير دق مسطور گردد بدهند .
و اگر طبيعت قبض گردد لعوق خشخاش با خيارشنبر و لعوق اجاص و مانند آن بدهند .
و اگر اسهال عارض شود به حبس آن مبادرت نمايند و اين قرص كافور ممسك بدهند صندل سفيد گل سرخ صمغ عربى نشاستهى بريان گل قبرسى طباشير هركدام سه درم خشخاش سفيد خشخاش سفيد خشخاش سياه هركدام پنج درم مغز تخم كدو و خيار
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 217
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٢١٧