و گاهى بعد فصد عوض تبريد عناب شاهتره گل سرخ به عرق شاهتره جوشانيده نبات داخل كرده و بعد نضج مسهل و حب ايارج استعمال مىنمايند .
و به قول صاحب ترويح و حاوى بعد از فصد و حجامت قفا براى نضج جلاب از عناب و بنفشه و شكر بدهند و غذا مزورهء ماش با شيرهء بادام شيرين بعده مسهل به مطبوخ فواكه و يا مطبوخ هليله و به حب ايارج و گاهى در بواسير مزمن مع ورم و درد گوش و چشم و سيلان آب كثير از بينى بعد فصد سررو تبريد شيرهء عناب شيرهء كشنيز خشك شيرهء كاهو عرق عنب الثعلب عرق گاو زبان شربت بنفشه داده منضج و مسهل و حب ايارج مىدهند و شياف ماميثا رسوت صندل سرخ حضض مكى به آب كشنيز سبز ضماد مىنمايند .
بالجمله بعد از تنقيه اگر مرض خفيف و در ابتدا باشد ادويه خفيفه و در مزمن ادويه حادهء قويه استعمال نمايند و از جمله ادويه خفيفه به قول شيخ فتيله معمول از پوست انار است كه در آب بسايند تا مثل خمير گردد و از آن فتيلهء دراز سازند و مدام در بينى دارند و اين مجرب است ليكن نفع او بد بر ظاهر مىشود و يا فتيله از اشنان سبز سازند و بعضى مرمكى نيز داخل مىكنند و فتيله به سركه تر كرده و به دوا آلوده مىنهند و يا فتيله به شحم حنظل و يا از جوز السرو مع قدرى انجير چند روز استعمال نمايند و يا فتيله در آب پودينه تر كرده تنها و يا بعد تر كردن آن در آب مذكور و يا در شراب و يا در سركه پودينه خشك سوده بر آن پاشيده و يا از عقيد آب انارين مع پوست و شحم او كوفته و يا فتيله به عسل و گل سرخ در روزى چند بار به تكرار به كار برند و يا نفوخ زرنيخ و قلقند در سركه سائيده خشك كرده به عمل آرند .
و صاحب خلاصه گويد كه اگر انار ترش درست كوفته آب آن را در ظرف مسى اندك بجوشانند و در همان ظرف نگاه دارند و ثفل او را خشك نموده باريك بسايند و به آب مذكور سرشته فتيله ساخته در بينى گذارند در مدت دراز بواسير بينى را بىمشقت قطع كند و مثل ادويه حادهء ديگر از لذع و وجع و ورم خالى است .
و اگر اندك زنگار و نوشادر در آن اضافه كنند بهغايت قوى الاثر گردد و مجرب است .
و جرجانى و ايلاقى گويند كه آب او مع ثفل نيم پخت كنند و در طاس مسى يك روز نهند و روز ديگر ثفل او جدا كنند و باريك بسايند و از آن شياف سازند و به آب مذكور تر كرده در بينى نهند .
و بعضى گويند شياف مذكور خشك ساخته در آب مذكور سوده در بينى چكانند .
و اگر وقت طبيخ قدرى نوشادر اندازند قوىتر گردد .
و اگر انار ترش تازه به دست نيايد پوست انار ترش بكوبند و در آب انار دانه بپزند .
و به قول مسيحى پوست انار ترش خشك كوفته بيخته بعده در آب انار ترش و اندكى شهد سوده فتيله دراز ساخته داخل بينى كنند و در اكثر اوقات شب بدارند و يا توبال مس سائيده به شراب سرشته داخل بينى لطوخ سازند .
و اگر زاج اخضر در سركه سائيده در بينى صبح و شام گذارند نى بواسير انف را دور مىكند .
و گويند كه آب لوف و روغن گل و نشوق ايرسا و يا آب گندنا و قطور آب سرگين خر و كذا آب گشنبز سبز نافع بواسير انف است و كذا قلقند به عسل و يا قاقلى تازه در بينى گذاشتن و منجمله ادويه حاده قويه اين است كه زاج دو درم زنگار نيم درم سائيده به فتيله آغشته در بينى نهند .
و اگر قويتر خواهند حب السلاطين چهار جزو زنگار دو جزو هر دو را خوب سائيده بر آن موضع بچسبانند و بالاى آن مرهم زنگار نهند كه همواره معمول است و اشخار و آهك را در آب سائيده ضماد كردن نيز بسيار فائده مىكند و اگر بعد فصد قيفال و حجامت نقره و تنقيه به حب ايارج زنگار و اشنان و مر مكى هر سه مساوى كوفته بيخته فتيله از خرقهء كتان با سركه آلوده در ادويه مذكوره بگردانند و در بينى گذارند معمول صاحب خلاصه شفاء الاسقام و غيره است .
و اگر زنگار نوشادر اشخار سوده به شهد آميزند و فتيله بدان آلوده در سوراخ بينى نهند و از گوشت و شيرينى پرهيز نمايند نيز مجرب بعضى احبا است .
و يا به قول صاحب جامع و كامل توبال نحاس و قلقديس و قلى هر واحد يك جزو زرنيخ سرخ زنگار هر واحد نيم جزو خربق سياه ربع جزو سائيده فتيله خرقهء كتان به شراب تر كرده به اين دوا آلوده در بينى نهند و يا زاج سه درم قلقديس و مر هر يك چهار درم قلقطار سه درم شب يمانى مازو توبال مس زراوند مدحرج هر يك دو نيم درم كندر چهار دانگ سركه صد درم در ديگ مسى بپزند تا مثل شهد گردد بفتيله استعمال نمايند و گيلانى گويد كه بگيرند قشور مس يك اوقيه و قلقديس هشت درم و زرنيخ سرخ نيم اوقيه و خربق سياه ربع اوقيه و كوفته بيخته در بينى دمند كه دواى جيد است منفعت او در ده روز ظاهر مىشود و ايضا بگيرند پوست انار خشك دو درم قلقديس ده درم قلقطار سه درم زهرهء نر گاو و حماما و مر مكى و پودينه و فراسيون هر واحد چهار درم زعفران دو درم خربق يك درم سائيده خشك استعمال نمايند .
و بعضى گويند كه كندر يك درم شب مازو قشور نحاس هر واحد چهار درم قلقديس شش درم زاج قلقطار مر هر واحد هفت درم سركه يك قسط بگيرند و همه را در ديگ مس بپزند تا به قوام عسل آيد بطور فتيله به عمل آرند و شب يمانى مر مس سوخته قلقطار قلقند بيخ سوسن سفيد زاج سياه نطرون مساوى آميخته صبح و شام در بينى دميدن و يا به آب انار ترش و يا شراب انگورى و امثال آن سعوط كردن به غايت مجرب نوشته .
و اگر فتيله به آب انار ترش يا سركهء انگورى پودينه يا شراب انگورى تر كنند و اين داروها بر آن پاشيده در بينى نهند نافعتر باشد .
و اگر فائده نشود فتيله به مياه مذكوره تر كرده قلقديس و قلقطار مازو زنگار و زاج سياه و شب يمانى مساوى سوده
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 548
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٥٤٨