علاج قرحه يابس
كه كثير الوقوع است تنقيه سوداوى احتراقى نمايند به دستورى كه در علاج امراض دماغى سوداوى گذشت .
و گويند كه آشاميدن شربت بنفشه و روغن كدو يا روغن نيلوفر و پيه ماكيان و بط بمالند و مرهم ابيض به كار برند و بينى را به آب گرم بشويند و به مرات كثير بدان استنشاق نمايند و بگيرند موم مصفى و روغن شربت و روغن بادام و مغز ساق گاو هر كدام يك جزو موم و مغز را در روغنها بگدازند و اندك لعاب بهدانه و قدرى كتيرا سوده در صلايه خوب بياميزند و در روز و شب چند بار اندرون بينى طلا نمايند يا فتيله بدان آلوده در بينى نهند و بعضى لعاب اسپغول و لعاب خطمى در اين نسخه مىافزايند و بعضى مخ ساق گاو طرح مىنمايند و مرهم حب السفرجل در اين باب همواره معمول است و قيروطى از مغز ساق گاو يك جزو روغن بنفشه بادام دو جزو كتيرا ثلث جزو روغن ياسمين اندكى به دستور مرهم مرتب ساخته و گاهى گل خطمى برابر كتيرا داخل كرده نيز معمول و قيروطى به موم و روغن گل و شحم ماكيان و سيما مخلوط به لعاب بهدانه نيز مفيد .
و اگر يبس خشكريشه به شدت باشد كتيرا باريك سوده به لعاب بزرقطونا و لعاب خطمى آميزند و بگذارند تا نرم شود و بمالند تا حل شود پس روغن بنفشه آميزند و با هم بزنند و هر روز دو بار طلا نمايند و ماهى پنهى كه مشابه جفت پا مىباشد در آب پخته روغن او گرفته استعمال نمودن از اسرار است و صندل سفيد حضض مكى سوده به گلاب و آب خرفه و قدرى روغن گل ضماد كردن جراحت بينى و خشكريشه را نافع و عسل به سركه آميخته در فتيله آلوده نهادن خشكريشه را ساقط كند و نهادن مسكه هر روز سه مرتبه نيز نافع قرحه است و يك نسخهء مفيد خشكريشه بينى در تشقق لب خواهد آمد .
بعضى متأخرين نوشتهاند كه در قرحهء يابسه اول فصد باسليق كنند و به فاصلهء سه چهار روز رگ قيفال زنند و بعد هفته ماء الجبن به شربت شاهترهء مدبر و حب لاجورد و سفوف آن نوشانند تا تنقيه بدن و دماغ حاصل شود و بعده شير زنان يا بز يا خر از پستان دوشيدن بسيار مفيد است و همچنين تقطير روغن گل و بادام و پزوبه و خشخاش و كاهو و مجموع يا تنها با شير آميخته و اين مرهم به كار برند روغن بنفشه روغن گل هر يك يك نيم توله موم سفيد يك توله و مغز ساق گاو و پيه مرغ هر يك هفت ماشه مرداسنگ مغسول نه ماشه به دستور مرهم بسازند و بهتر آن است كه پيه بز تازه را به دست نرم كرده بر آن طلا كنند وقت شب و صبح به لعاب اسپغول و يا ديگر بز در لعابيه بشويند و به روغن گل فقط چرب سازند و اين مرهم نيز بسيار مفيد است موم زرد يك نيم توله لعاب اسپغول روغن گل سه توله روغن بادام يك نيم توله لعاب اسپغول و ريحان و تخم خطمى و كنوچه هر يك سه ماشه كتيرا دو ماشه به دستور مرهم سازند و اين قوىتر است حكاكهء اسرب و هليلهء زرد هر يك سه ماشه پيه مرغ نه ماشه موم سفيد يك توله روغن كدو روغن گل هر يك يك نيم توله كتيرا سه ماشه و بايد كه هرگز آن را به دست نبايد كافت كه ريش و جراحت تازه گردد و به دير اصلاح پذيرد و سائر مراعاتى كه در جفاف انف گفتهاند در اينجا به كار برند كه مفيد است .
گيلانى گويد كه اين دوا نافع است بگيرند موم و روغن گل بادى سفيداب ارزيز و مرداسنگ آميزند .
و ايضا هليلهء زرد و مازو و پيه ماكيان و روغن گل حل كرده طلا نمايند .
و ايضا سفيداب ارزيز دو درم مرداسنگ يك درم روغن گل يك اوقيه موم دو درم موم را در روغن گداخته ادويه آميخته حل كنند و با پيه ماكيان استعمال نمايند و از معالجات عجيبه كه قريب خوارق عادات در قروح بينى است و لا سيما آنچه مائل به يبس مزاج باشد و همچنين در قروح لب و در اكثر قروح بطى الاندمال كه مادهء آن خالى از خبث و رداءت نباشد استعمال اين مرهم حب السفرجل است .
صفت آن بگيرند بنفشه خشك يك مثقال و در آب خوب بجوشانند پس نيك ماليده صاف كنند تا آب لعابى گردد و بعده لعاب بهدانه يك مثقال و روغن گل يك مثقال و موم سفيد نيم مثقال آميخته بپزند تا مرهم گردد استعمال نمايند .
شيخ مىفرمايد كه در قروح يابسه معالجه كنند به مسمخ مرتب از موم مخلوط به نصف وزن آن مغز ساق گاو در همچند روغن نيلوفر يا روغن كنجد گداخته و نزد من بهتر از آن روغن گل است خصوصاً كه از زيت انفاق ساخته باشند .
و ايضا مسوح روغن بنفشه مع كتيرا و قدرى لعاب فتيله در قيروطى زوفاى رطب و پيه بط و موم زرد و پيه ابل و پيه ماكيان و قدرى عسل آلوده مفيد .
و در نسخه جالينوس مغز ساق بقر پيه ابل است .
و ايضا موم و روغن گداخته هليلهء زرد و يا مازو آميخته نافع و گاهى فصد رگ طرف بينى بعد فصد سررو و حجامت نقره و اسهال نفع بخشد .
و قرشى و صاحب شفاء الاسقام گويند كه اين همه ادويه مع اصلاح غذا و ترك لحوم و تليين طبيعت و تسكين ابخرهء حاره و منع او از صعود به مثل سفرجل يا سيب يا كمثرى يا بزرقطونا به شكر يا كشنيز خشك به شكر بعد طعام مناسب و گاهى محتاج گردد به فصد سررو و حجامت نقره اگر سبب كثرت دم باشد و به استفراغ اگر بدن ممتلى و ماده كثير الانصباب به سوى بينى باشد از مطبوخات و ايارجات و اطريفلات .
علاج قرحهء رطب
بعد فصد سررو و حجامت پس سر و تنقيه بدن و دماغ به مسهل و حب ايارج و قوقايا از خردل و سكنجبين بزورى و يا سنبل الطيب و سعد و قرنفل در گلاب جوشانيده