و به حسب قوت مرض و ضعف آن و اختلاف اوزان بسازند يا فتيلهء مبلول به مثلث رقيق كه بر آن ذرور قرنفل و سعد و رامك و لادن مساوى پاشيده باشند و همچنين برگ مورد و قصب الزريره گل نسرين گل سرخ قرنفل هر واحد يك درم مر و مازو هر واحد نيم درم مشك كافور هر يك چهار حبه قليميا نمك اندرانى هر واحد چهار قيراط كوفته بيخته فتيله به عسل تر كرده بر آن پاشيده در بينى نهند و از سعوطات سعوط به عصارهء پودينه است و افضل سعوطات و انفع آنها بول خر است و آن تخلف نمىكند و از مجربات جيده آن است كه قرص اندر و خوردن كه در ترياق مىافتد در شراب حل كرده اندر بينى چكانند و طبيخ دارشيشعان به شراب ريحانى خيلى جيد است چند روز بذان استنشاق نمايند و از لطوخات اين است كه باطن بينى را به قلقطار تلطخ نمايند .
و ايضا برگ ياسمين بسايند پس در آب سوده در بينى طلا كنند و لطوخ دواى قريطن استعمال نمايند و آن اين است كه مر مكى چهار درم و دو ثلث درم سليخه حماما مرزنجوش هر واحد يك درم و سدس درم به عسل بسرشند و از نفوخات فوتنج تنها باريك سوده به وزن يك دانگ در بينى دمند و يا خربق سفيد و صدف سوخته و يا دواى مذكور در آخر فتائل و يا عود بلسان در بينى نفوخ سازند و از نشوقات آنچه مجرب است دارشيشعان به آب يا به شراب پخته چند روز استعمال نمايند و آنچه به تجربه رسيده در علاج او دغاصهً چون در دماغ بر مقدم او عفونت باشد نهادن دو داغ است به همين يافوخ و ايسرا و مقابل اذنين مائل به صدغين و يا داغ بر وسط سر .
[ طبرى ]
طبرى گويد كه اگر علت به حوالى عظم نافذ شود عفونت در آنجا پيدا كند پس فلدفيون در عسل حل كرده به فتيله آلوده در بينى گذارند بعد از آنكه قدرى روغن گل سعوط كنند و رعايت مزاج دماغ عليل كنند تا گرم شود و عقل او متغير نگردد .
و اگر اندك گذم شود به شير دختران و به روغن گل و روغن بنفشه و ماء القرع و امثال آن آنچه مطفى و مسكن باشد سعوط نمايند .
و اگر مزاج بدن او نيز حدت پذيرد و مداواى او نمايند تا آنكه تسكين يابد و بخر كه به سبب بواسير انف و قروح او باشد علاجش جدا مسطور گردد .
اورام و بثور بينى
گاه در اين موضع آماس گرم يا بثره از كثرت دم و غلظ او حادث گردد و گاه ورم صلب پيدا شود و گاهى بثره از فضلهء بلغمى يا سوداوى و اندرون بينى برآيد و از حرارت باطن اجزاى لطيف تحليل شده مابقى غليظ و متحجر گردد و حتى كه به صورت ثاليل در هيئت و صلابت شود و در ورم حار سرخى موضع باشد .
و ايضا از مريض بپرسند كه با ثقل و تمدد ضربان نيز هست يا نه اگر باشد ورم حار بود و الا صلب و از هر دو مضرت در صوت افتد علاج در حار فصد سررو يا رگ بينى كشايند و تبريدى كه در رعاف گذشت بدهند .
و اگر حاجت بود زلو بچسبانند و تنقيه به مسهل صفرا و حب هليله نمايند و بعد فصد يا حجامت قفا آب تمر هندى آب آلو بخارا آب انارين شربت بنفشه داخل كرده نوشيدن و غذا دال مونگ و پالك و خرفه خوردن نيز مفيد و سركه روغن كدو روغن نيلوفر گلاب در بينى چكانند و شياف ماميثا صندلين حضض مكى به گلاب و آب خرفه ضماد نمايند و گاهى در بوش دربندى داخل كرده بر بينى و پيشانى ضماد مىنمايند و فتيلهء لته در سركه كهنه آلوده اندر بينى گذارند و گاهى قدرى نمك در سركه مىآميزند چون خشك شود به روغن كدو چرب سازند و در ورم حار بعد فصد طلا به كشنيز و حى العالم و در بارد به صبر نافع بود و طلاى سركهء انگورى و روغن گل و كذا مرداسنگ تنها و يا مرداسنگ رسوت حبر به آب سوده اندرون بينى نيز مفيد بثور بينى است و فصد سررو به سرعت و ضماد مغز تخم تربوز به گلاب سوده براى ورم اندرون بينى معمول است و صندل سرخ به آب سوده نيز نافع و بعد فصد يا حجامت استنشاق روغن گل ممزوج به آب حى العالم يا شربت نيلوفر با قدرى گلاب و ضماد بينى به صندل و گلاب و آشاميدن آب آلو به شربت بنفشه يا شربت نيلوفر و آب انار و غذا مزورهء بارد يا سويق شعير و شكر يا آب انار يا آب سيب يا آلو يا توت و سائر تدبير مبرد و مطفى نيز براى ورم حار و بثور بينى مناسب است .
و ايضا براى بثور اندرون انف فصد هفت اندام يا سررو و يا حجامت قفا كردن و عناب گل بنفشه جوشانيده شيرهء خيارين شربت نيلوفر داخل كرده نوشيدن و مغز تخم هندوانه رسوت به گلاب سائيده و گاهى جدوار عوض رسوت افزوده طلا نمودن معمول است .
و اگر بثور بينى مع صداع و رعاف اندك اندك باشد فصد قيفال نمايند و شيرهء تخم كاهو و كشنيز خشك به شربت بنفشه بدهند و به آب كشنيز سبز غرغره كنانند روز دوم شيرهء مغز تخم هندوانه و شربت نيلوفر عوض شيرهء كشنيز و شربت بنفشه كنند و رسوت جدوار گل ارمنى به گلاب سوده بالاى بينى ضماد نمايند و مغز تخم تربوز به گلاب سوده اندرون بينى طلا كنند .
و براى اورام و بثور حار بينى از مجربات والد علوى خان اين است كه مغز تخم كدو مغز تخم هندوانه دمالاخوين سفيداب قلعى مغسول گل ارمنى به روغن گل سائيده طلا نمايند .
و اگر تجفيف بثور منظور باشد مغز تخمها را بريان سازند و توتياى كرمانى اضافه كنند و براى رفع صلابت و خشكى اگر تليين مطلوب باشد شير مادهء گاو عوض روغن گل داخل كنند .
و اگر بثور بر بينى با درد پيدا شوند كافور زعفران هر يك نيم درم گل مختوم يك درم گل ارمنى دو درم به گلاب و سركهء انگورى طلا كنند .
و اگر سر بينى ورم كند و اندرون بينى خارش نيز باشد شيرهء عناب لعاب بهدانه عرق شاهتره شربت نيلوفر