بدهند و اگر حاجت تليين باشد ترنجبين مغز خيارشنبر افزايند نيز مفيد بود و استعمال لعوقات ملينهء حاره همراه جوشانده و شربت زوفا و معجون آن و شربت اسطوخودوس و شربت بنفشه مرطب به عسل و مغلى منضج و مغلى حلو و خميرهء بنفشه و خميرهء اسطوخودوس نيز منضج است و گاهى در نزلهء بارد غليظ براى تلطيف و تقطيع احتياج به سكنجبين و شربت ليمو قليل الحموضت افتد و كثير الحموضت لذع و خشونت مىكند و بايد كه در آب اصل السوس و غيره حل كرده بدهند تا مضرت حموضت اصلاح يابد و اولى آن است كه انضاج با شربهء حلوهء حارهء ملينه باشد تا احداث خراش در حلق و سينه و ريه ننمايند و مطبوخ انجير و مويز و زوفاى خشك با خميرهء بنفشه نيكو است .
و تكميد سر به جاورس و سبوس گندم نمايند و يا به مغز نان گندم گرم جبهه و صدغين را تكميد كنند و بابونه پرسياوشان زوفاى خشك مرزنجوش نمام قيصوم جوشانيده آب آن بر سر ريزند و ثفل آن را ضماد نمايند و انكباب بر بخار آن نيز مفيد و از شمومات مانند شونيز بريان كرده و انيسون بريان در صره بسته و عنبر و مشك و عود هندى و عطر آن نافع و مالش دست و پا به روغنهاى گرم و چرب كردن ناف و مقعد به آنها مفيد و از طعام و شراب بازدارند و حتى الامكان بيدار مانند و بر تشنگى صبر كنند .
و اگر سده افتد شربت كه از بنفشه و عناب و مويز و انجير پخته باشند جهت تفتيح خوب است و بابونه و شبت و اكليل الملك و مرزنجوش و بنفشه و ختمى جوشانيده بخار گرفتن در نضج ماده و تفتيح سده دخلى تمام دارد .
و اگر شونيز بريان يك شبانه روز در سركهء تند تر كرده بسايند و به اندك روغن زيتون كهنه سعوط كنند فى الحال سده بگشايد و بوئيدن گل نرگس نيز تفتيح سده نمايد و به مداومت نافع زكام است و انكباب بر مطبوخ طرفا و همچنين سر داشتن بر بخور شلجم و بابونه در نزلهء بارد مفيد است و نخالهء گندم در آب و سركه جوشانيده سر به بخار آن داشتن نيز مفتح سده زكام است .
و اگر لادن چوب گز شونيز بجوشانند و سر به بخار آن دارند سدهء بينى بگشايد و بخور حاجى حسين كه در ادويهء زكام و نزلهء حار گذشت نيز مفيد .
و اگر كلونجى بريان نوشادر هر يك دو ماشه زنجبيل سه ماشه كوفته اندكى سركه آميخته در پاچه بسته ببويند زكام بسته جارى كند .
و شم مشك و عنبر و لادن و قطران و جندبيدستر و قسط و شونيز بريان نيز نافع است و در انتها براى امالهء نزله از حلق بسوى بينى ناس محسنخانى و غيره سعوط و نفوخ معطس به كار برند .
و اگر در ناس تنباكو يك توله عطر عود يا عطر مجموعه دو سرخ آميخته استعمال نمايند نيز در زكام بعد نزح مواد براى اخراج و امالهء آن از جانب حلق معمول استو
و سعوط تخم سرس براى سيلان نزله از بينى نافع و بهر قطع سيلان لادن عود قسط شونيز در سركه تر كرده بر آتش بسوزند و بخار آن در بينى كشند و بخور كبريت نيز حبس زكام مىكند و بخار دارچينى نيز مفيد زكام رطب است .
و اگر كندر ميعهء سائله قسط شيرين سندروس مساوى كوفته بيخته حب سازند و بر آتش نهاده بخار آن به دماغ رسانند در زكام بارد منع رطوبت از منخرين كند .
و يا شونيز در سركهء تند سائيده بر سنگ تفته يا خشت گرم ريخته چادر بر سر كشيده دود آن بگيرند .
و استعمال ديگر ادويهء مركبه كه مسطور مىشود حسب حاجت مفيد است .
و در نزلهء بارد كهنه استعمال حب ازاراقى و پس از آن حب بلادر معمول حكيم شريف خان است .
و بر تارك سر شرط زده سيماب در آب برگ تنبول حل كرده ماليدن در رفع نزلهء كهنه از مجربات است .
و اگر دارشيشعان دو توله قرنفل دو ماشه جوزبوا يك عدد عاقرقرحا هشت ماشه دارفلفل فلفل مويه هر يك پنج ماشه سائيده گرم كرده بر سر ضماد نمايند در نفع نزلات بارده نافع .
و اگر لادن لوبان مصطكى كندر زفت گل بابونه سنبل الطيب از هر كدام يك جزو روغن گل يا نرگس و موم سفيد از هر كدام چهار جزو موم را در يكى از اين روغنها گداخته ادويه را كوقته بيخته به آن بسرشند و بر پارچه ماليده بر سر گذارند و دو سه روز بسته دارند از براى زكام و نزلهء كهنه مجرب است و بايد كه در نزلهء بارد وقت تشنگى آب گرم بنوشند و اگر بجاى آب ماء العسل دهند بهتر باشد و غذا حريره اى كه از سبوس گندم و مغز بادام و شهد پخته باشند بدهند .
و خوردن نان به انجير و مويز و شلجم و گزر و غيره كه در آن قبض نباشد و جامع جلا و تليين بود مفيد است .
بيان ادويهء مركبه در زكام و نزلهء بارد مستعمل :
اطريفل مقوى دماغ نافع نزله مفيد آلات صدر و ملين آن
[ صفت آن ]
پوست هليلهء زرد و كابلى پوست بليلهء آمله گشنيز خشك مقشر مغز بادام هر يك يك توله تخم خشخاش تخم كاهو دارچينى اسطوخودوس هر يك شش ماشه ادويه سواى خشخاش و كاهو و بادام كوفته بيخته و مغزيات را علىحده صلايه كرده آميخته نگهدارند پس بگيرند بنفشه بيخ باديان اصل السوس گاو زبان هر واحد دو مثقال عناب پانزده دانه سپستان هفتده دانه اسطوخودوس دو درم زوفاى خشك و دو درم زوفاى خشك عود غرقى سنبل الطيب هر يك يك درم بيخ سوسن پرسياوشان هر يك يك مثقال انجير زرد هفت عدد مويز منقى چهار توله اين ادويه را در سه پاو آب بجوشانند هر گاه سوم حصه بماند ماليده صاف كرده با نيم آثار قند سفيد آميخته به قوام آرند و ادويه كوفته بيخته نگاهداشته را آميخته معجون سازند خوراك يك توله بر نهار خورند و از ترشى و بادى پرهيزند .
اطريفل ملين تأليف علوى خان نافع از براى نزلات بلغميه مزمنه و منقى دماغ و آلات سينه از بلغم
[ صفت آن ]
عناب انجير زرد هر يك بست دانه اصل السوس زوفاى خشك گل بنفشه اسطوخودوس ايرسا به سفائج فستقى فراسيون هر يك دو نيم مثقال مويز سرخ تخم بيرون كرده بست و پنج مثقال مجموع را در سه چهار يك من تبريز آب خالص بجوشانند تا به نصف رسد بيالايند و عسل سفيد مصفى يكصد و پنجاه مثقال