نيلوفر خاكشى داخل كرده دهند و باز شيرهء مغز تخم تربوز به جاى شيرهء كاهو شربت بنفشه عوض شربت نيلوفر كنند و كتيرا سوده براى سرفه افزايند .
و ايضا بعد فصد در منضج بارد سپستان بست دانه تخم خبازى چار ماشه اصل السوس مقشر پنج ماشه عوض كاسنى و شاهتره و گل سرخ داخل كرده شب در عرق شاهتره و مكوه و گاو زبان هر يك هفت توله خيسانيده شربت بنفشه يا نيلوفر چار توله داخل كرده بنوشانند و غذا آش جو به شربت بنفشه يا نبات و يا اسفاناخ يا برنج خورانند و به جاى آن آب عرق مكوه و نيلوفر و سه چهار روز هر دو وقت دوا داده خيارشنبر و ترنجبين هر يك شش توله خميره بنفشه و گلقند هر يك چهار توله شربت سنا سه چهار توله روغن بادام هفت ماشه افزوده مسهل دهند و پهر آب مونگ و شام شله كهچرى و صبح تبريد لعاب بهدانه و ريشه خطمى هر يك سه ماشه عرق مكوه و نيلوفر هر يك هفت توله شربت نيلوفر چار توله اسپغول يا تخم ريحان نه ماشه پاشيده دهند و همين نمط سه چهار مسهل داده جهت تعديل مزاج و تقويت دماغ اطريفل كشنيز يك توله وقت شب دهند و صبح شربت خشخاش سه توله در عرق مكوه نه توله .
و اگر ماده بسيار تيز بود و زكام با صداع و شقيقهء شديد منذر بخ سرسام و با تپ باشد بعد فصد سررو و تبريد و ضماد و سعوط صداع حار روز ششم برايى نضج ماده گل بنفشه خطمى هر ك شش ماشه سپستان يازده دانه بهدانه سه ماشه اصل السوس چهار ماشه خيسانيده و شيره تخم كاهو شيره مغز تخم تربوز هر يك شش ماشه شربت بنفشه دو توله خاكشى شش ماشه داخل كرده بدهند و روز هشتم عناب پنج دانه گاو زبان خبازى پرسياوشان گل نيلوفر هر يك چهار ماشه تخم خيارين كوفته شش ماشه مويز منقى دو توله در خيسانده افزوده شيرجات موقوف نمايند و چون نضج ماده از قاروره ظاهر گردد روز دوازدهم اسطوخودوس جهار ماشه سناى مكى يك توله گل سرخ چهار ماشه در طبيخ و مغز فلوس شش توله ترنجبين چهار توله روغن بادام شش ماشه افزوده مسهل دهند و به جاى آب عرق مكوه و دو پهر نخوداب روز دوم تبريد از لعاب بهدانه شيره عناب شيره كاهو شربت بنفشه اسپغول پاشيده دهند باز مسهل و تبريد به دستور .
و اگر با نزله و زكام حار بواسير و قبض و تپ و دردسر و غليان رطوبات بدنى باشد تبريد از شيرهء عناب ده داته شيره كاهو يا شيره مغز تخم كدو و شش ماشه عرقيات شربت بنفشه يا شربت نيلوفر خاكشى دهند بعد تسكين براى نضج ماده عناب پنج دانه بهدانه سه ماشه بنفشه خبازى اصل السوس هر يك چهار ماشه سپستان پانزده دانه خيسانيده شيره كاهو شيره مغز تخم كدو هر يك شش ماشه گاهى شيره خيارين شربت بنفشه دهند باز براى نضج ماده سوداوى خطمى شش ماشه گاو زبان چهار ماشه در نقوع اضافه كرده شيره تخم كدو و خيارين موقوف كنند و خاكشى شش ماشه افزايند پس اگر آثار غلبهء بلغم دريافت شوند براى تلطيف آن مويز منقى ده دانه زوفا پرسياوشان هر يك سه ماشه افزايند نكته بدانند كه در نزلهء حار شيرجات مثل خيارين و غيره مىدهند ليكن چون مرض طول كشد باديان سوده پاشيده مىافزايند به رعايت معده تا از شيرجات معده خراب نگردد بعضى گفتهاند كه شدت حرقت چشم و كثرت اشك را كه در زكام عارض شود و استنشاق آب بسيار گرم به تكرار فى الحال دفع كند .
ابن هبة الله گويد كه علاج زكام حار فصد قيفال و شرب ماء الشعير با شربت بنفشه و بعده اندك آب انار و استعمال آب آلو به جلاب و ترك غذاى حار و شراب حار و تقويت دماغ به شم روائح بارد مثل بنفشه و نيلوفر و بعد نضج ماده دخول مريض در حمام و در صورت كثرت سيلان انكباب بر بخار شكر و صندل و كافور و باقلا و جو و سبوس در سركه تر كرده و حذر از خواب بر پشت و بعد اصلاح تغذيه به مزورهء آب انار و احتراز از امتلاء و تعرض هواى گرم است .
ابو سهل گويد كه در نزله و زكام كائن از حرارت ودى آن است كه از آن رطوبت رقيق حاد سائل شود و آنچه مغلظ و مبرد اين ماده باشد استعمال كنند و شربت و ياقوزا صبح و شام و تمام روز اندك اندك بنوشند و هنگام خواب غرغره بدان نمايند و لعوق خشخاش دائم بليسند و خشخاش سوده به جلاب آميخته ليسيدن نيز نافع است و تخم خشخاش در حريره معمول از شكر و نشاسته و روغن بادام استعمال كنند و طبيخ بنفشه و خشخاش مع پوست و باقلا مع پوست كوفته وجود بابونه و برگ كاكنج و برگ درخت گل سرخ استنشاق نمايند و هنگام شدت امر گل مختوم يا گل ارمنى به آب بارتنگ يا آب عنب الثعلب يا آب خرفه سرشته بر سر و پيشانى و چهره ضماد سازند و يا روغن بيد كه در آن خشخاش مع پوست كوفته و برگ مورد كوفته جوشانيده باشند بر سر بمالند و از باقلا در سركه تر كرده خشك نموده و به سندروس و سك و صندل و كافور تبخير كنند و بر بخار سركه كه اندران سنگ آسيا يا حجر النار گرم كرده انداخته باشند انكباب نمايند و حتىالامكان خواب كم كنند و غذا حريرهء معمول از نشاسته و آرد باقلا و جو مقشر و كدو و خرغه و كاهو و روغن بادام سازند پس اگر حرارت قوى نباشد در آن بچه ماكيان يا دراج يا ماهى رضراضى داخل كنند و جلاب و شربت بنفشه و آب انار بنوشند .
و اگر شكم نرم باشد خرنوب شامى از دانه پاك كرده كوفته در آب بجوشانند و صاف كرده تخم خشخاش بريان سوده و اندك صمغ عربى سوده داخل كرده بنوشند و غذا كشك جو بريان و بادام بريان و پنير در تنور خشك كرده و شسته و زردى بيضه در سركه جوشانيده كه بر آن قدرى طباشير و كشنيز خشك سوده پاشيده باشند تناول نمايند و به بخار سبوس در سركه تر كرده به انبوبه و از گل سرخ خشك و نبات و برگ مورد و باقلا هر دو در سركه تر كرده تبخير نمايند تفريح
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 530
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٥٣٠