در عرق بادرنجبويه و گاو زبان دهند و يا عسل در عرق مكوه و باديان دهند و به جاى آب ماء العسل نوشانند .
و اگر حاجت تنقيه افتد در حار به حب بنفشه و در بارد به حب قوقايا و ايارج علوى خان كنند و پس از تنقيه جهت تعديل مزاج حب بيش و حب سيماب و حب چاى و حب چوب چينى دهند و قرص نزله بند و غراغر و سعوطات حابسه استعمال نمايند .
و اما تحريك او به طرف ديگر پس اگر نزله به سوى حلق ريزد به معطسات و بهر آنچه لذع منخر نمايد طرف بينى جمع گردد .
و اگر نزلهء حار بسوى اسفل سيلان نمايد به استعمال حجامت بر نقره اماله كنند و همچنين انكباب بر مطبوخ رياحين جاذب ماده به سوى بينى و ادويه معطسه مثل خربق سفيد و جندبيدستر و فاريقون و كندش و فلفل و خردل است مجموع يا مفرد استعمال نمايند و معطسات خفيف مثل شم افيون و شاخ بادروج و زراوند طويل و گل سرخ براى محرورين است و لطوخ باطن بينى به دواى معطس بهتر است از نفوخ او در آن .
و ايضا جهت مائل ساختن مادهء نزله از جانب سينه و حلق و قصبه ريه براى بينى معطسات تند مثل بوى زنجبيل و كندش و فلفل گل چينه و زنبق و امثال آن به عمل آرند و سعوط علوى خان از مجربات است .
و اما تقدم پس مثل آنكه صيانت حلق و ريه از آفت نمايند و اكثر آن به اغذيه باشد در حار به تمريخ صدر از روغن بنفشه و تناول آش جو به خميرهء بنفشه و آب انار شيرين و استعمال حريره نشاسته و آرد جو و باقلا به شير اگر تپ بود شير مضر باشد و استعمال تعوقات لينهء بارده و اشربهء زوفائيه بارده و حب السعال .
و اما در بارد مثل تمريخ صدر به روغن بنفشه و روغن بان و قيروطى حار و استعمال حسوهاى حارهء ملينه مثل اطريه به شهد و مثل آب سبوس گندم به روغن بادام و عسل پان شان و مثل نان به ميفختج و استعمال لعوقات ملينه حارّه و اشربه زوفائيه حاره .
و ايضا زوفا تنها مع اصطرك و شراب آب كرگ در نوازل نافع است به جهت نضج او و دفع غائله در اعضاى نفس بنا بر انضاج و تليين و نبيذ به صاحبان نزله موافق نبود و گاهى در ابتدا نفع دارد .
و اما بعد از نضج معتدل از آن موافق بود و براى نزلهء حار شراب ممزوج لازم است و زهومات در رقيق به زمانهء ابتدا منع نضج مىنمايد .
و گويند كه براى حفظ قصبهء ريه و سينه و حجاب كه گذرگاه مادهء نزلهاند تا از آن لذع و آفت عظيم نرسد حريرهها و غراغر و مطبوخات حابسه و حبوبات مثل حب سيماب و حافظ الصحه استعمال كنند و اين غرغره نيز نافع حلبه بزر كتان صمغ عربى مكوه كوكنار هر يك دو توله شربت شكوفه پنبه پنج توله .
علاج زكام و نزلهء حار
بهدانه عناب سپستان تخم خطمى گاو زبان در آب جوش خفيف داده صاف تنوده شربت بنفشه داخل كرده بنوشند .
و اگر نزله باز نايستد صمغ عربى كتيرا هر دو يك ماشه در خميرهء خشخاش آميخته همراه جوشانده زياده كنند و افيون زعفران صمغ كتيرا هر يك يك ماشه سائيده در آب كوكنار يا سفيدى تخم مرغ آميخته كاغذ را مثل روپيه تراشيده سوزن زده بر آن ماليده بر هر دو شقيقه بچسبانند و نيز در آب مذكور از اين ادويه حب بسته به قدر دانهء موئه فرو برند و از تخم خشخاش كتيرا صمغ عربى عربى نشاسته حب ساخته در دهن گيرند و عنب الثعلب كر نازج كشنيز خشك پوست خشخاش در آب جوشانيده صاف نموده غرغره كنند يا عدس مقشر گلنار زرد و تخم كاهو عوض كرنازج داخل كرده جوشانيده رب جوز آميخته به عمل آرند كه در حبس نزله و زكام حار از مجربات والد علوى خان است و يا تخم خشخاش پوست خشخاش عدس مقشر گلنار فارسى عنب الثعلب مائين خروماتين كلان مازو برگ توت عناب كشنيز جوشانيده غرغره سازند كه از مجربات استادى مرحوم است .
و اگر عناب پنج دانه سپستان ده دانه خطمى خبازى هر يك پنج ماشه كوكنار تخم خشخاش هر يك چهار ماشه عدس مسلم شش ماشه جوشانيده غرغره نمايند نيز حبس نزله و تغليظ آن نمايد و كذا غرغره گل سرخ گلنار خرنوب شامى عدس حب الآس پوست خشخاش كشنيز خشك مساوى جوشانيده صاف نموده نافه و همچنين براى تغليظ مادهء رقيق خشخاش بزر البنج باقلا پوست خشخاش برگ مورد تخم كاهو گل سرخ هر يك يك توله در نيم سير آب بجوشانند تا پاو سير بماند غرغره كنند و بهر منع نزلهء حار نوشيدن مطبوخ بنفشه و جو مقشر و خشخاش مع شربت خشخاش و حريرهء كه از آب سبوس و آرد باقلا و نشاسته و كتيرا و روغن بادام و شكر پخته باشند نيز نافع و خوردن دياقوذا مفيد .
و ايضا در زكام حار رقيق آش جو به روغن بادام و يا عناب و سپستان و بنفشه و تخم خشخاش جوشانيده با شربت خشخاش دهند .
و اگر سرفه باشد بر آن بهدانه و اصل السوس و تخم خبازى و گل نيلوفر اضافه نمايند و تا سه روز يا پنج روز بهند و به جاى طعام و شراب آش جو تنها و يا با شربت بنفشه و يا خشخاش و نيلوفر و استاد مرحومى در صورت تپ و خشكى زبان و كثرت تشنگى ادويه جوشاندهء اول را سواى گاو زبان در عرق عنب الثعلب و عرق گاو زبان جوشانيده شيرهء مغز تخم كدو و خاكشى افزوده مىدادند و گاهى جهت نضج نزلهء حار و سرفه مويز منقى دو توله جوشانيده شيره خرفه نه ماشه شيرهء مغز بادام پنجدانه شيرهء تخم خشخاش چهارماشه نبات سفيد يك توله داخل كرده صمغ عربى يك ماشه كتيرا نيم ماشه سوده پاشيده مىدهند و گاهى در نزله و زكام حار و سرفه براى تسهيل خروج مادهء حلق و قصبهء ريه شيرهء مغز بادام چهار دانه شيرهء مغز تخم كدو شيرين شش ماشه نبات يك توله صمغ عربى كتيرا نشاسته هر واحد يك ماشه سوده مىدهند و گاهى براى نزله و سعال اصل السوس مقشر نيمكوفته دو درم بهدانه نيم درم صمغ عربى يك درم كتيرا نيم درم دارچينى دو درم