است .
و همچنين به قول جالينوس شونيز زهرهء كلنگ شحم حنظل خربق سفيد برابر بسايند و بول شتر اعرابى بر آن ريخته در آفتاب گذارند تا خشك شود پس به قدر دانهء عدس حبها سازند و وقت حاجت از آن در قطرهء روغن مرزنجوش حل كرده سعوط نمايند .
و اگر سوزشى محسوس شود به روغن كدو استنشاق كنند كه براى خشم كه از سدهء مصفات بود مجرب است و ديگر ادويه مقطعهء ملطفه چون شونيز و پودينه و شحم حنظل و بول شتر مفرد و مركب يا شونيز به آب چقندر يا مرزنجوش يا پودينه حل كرده در بينى چكانيدن و به ادويه ملطفه مثل طبيخ بابونه و شبت و فوتنج و مرزنجوش انكباب و نطول ساختن و در آن فلفل و كندش و جاوشير حل كرده استنشاق نمودن بعد تلطيف خلط و تنقيه دماغ نافع و همچنين تعطيس بكندش و تبخير بشونيز بريان در سركه تر كرده و تضميد سر به جندبيدستر و پودينهء جبلى و حاشا به سركهء عنصل سرشته مفيد و مرزنجوش نانخواه صعتر سداب نمام قيصوم كوفته بيخته در بينى دميدن سدهء مصفات را زائل كند و كذا نفوخ عاقرقرحا دارچينى خردل سفيد نطرون شيح كوفته بيخته در اين باب مجرب است .
و اگر سبب در بطون دماغ باشد به علاج ليثرغس علاج كنند
[ صاحب تكملهء هندى ]
و صاحب تكملهء هندى گويد كه اول دماغ را به حب ايلوه پاك سازند بعده به جهت تنقيه نفس عضو آب باركتائى يا بندال يا آب كريله يا تونبرى تلخ سعوط نمايند پستر بول شتر يا گاو نازائيده يا شراب تقطير كنند و مكرر از آن بشويند و از نكچهكنى و مشك و مرچ و كايپهل و امثال آن ناس بگيرند و يا ناگليسر دانهء الايچى خرد چهركيسر سونته به قدر يك ماشه در روغن گاو آميخته در بينى چكانند .
و اگر تخم تورئى دشتى سفوف كرده ناس او بگيرند بطلان شم را مفيد بود .
و اگر قرنفل در آب جوشانيده بخار آن بگيرند پس به آب او تنطيل نمايند به قول سرهندى عاجل النفع است .
و اگر خشم از سدهء ريحى باشد اول به دستور تنقيه دماغ نمايند بعده گل بابونه سه ماشه مقل ازرق يك ماشه در اطريفل اسطوخودوس يك نيم توله ورق نقره يك عدد بخورند و ديگر معاجين محللهء رياح به عمل آرند و شونيز بزر البنج بابونه دارشيشعان مكوه هر يك سه توله جوش كرده صاف نموده در مثانهء گاو انداخته تكميد نمايند و جندبيدستر سه ماشه هزاراسفند فلفل سفيد مرزنجوش هر يك دو ماشه در روغن بادام تلخ و قسط هر يك يك توله آميخته قطور نمايند و به فلفل و جندبيدستر و كندش عطسه آورند و بر مطبوخ تخم كرفس و خردل و زيره و شيح و نمام و سداب و پودينه و بابونه و مرزنجوش و صعتر و غيره ادويه محللهء مذكوره انكباب سازند و قطور روغن بادام تلخ و نفوخ حرمل و قدرى فلفل سفيد سوده در سده ريحى جالينوس ستوده است و نفوخ پوست بندق هندى خشك كرده سائيده نيز نافع است و ديگر ادويه مفتح سده كه مذكور شد به عمل آرند و شم رياحين حار خوشبو مثل نرگس و سوسن و بابونه و ياسمين مفيد است .
و اگر از سوء مزاج بارد ساذج باشد سواى تنقيه تدابير مذكوره به عمل آرند و پودينه مرزنجوش سداب صعتر در سركه جوشانيده اكثر اوقات بخار آن در بينى رسانيدن نيز خشم بارد و ريحى را نافع است و تسعيط ادهان حاره كه در آن فرفيون و جندبيدستر و مشك حل كرده باشند و كذا مشك يك حبه در روغن خيرى زرد روغن به آن حل كرده در اينجا نافعترين ادويه است و دخان كبريت نيز مفيد خشم است و بابونه اكليل الملك صعتر نمام شيح مرزنجوش جوشانيده و نطول سازند و مداومت خوردن پياز و شلجم و سير و گندنا و قطور روغن قسط و جند در بينى و مالش آنها بر سر و پيشانى مفيد بود .
و اگر از سوء مزاج حار باشد روغن گل به آب حى العالم و يا روغن نيلوفر بقدرى گلاب آميخته استنشاق نمايند و پارچه به صندل و گلاب آلوده از خارج گذارند .
و اگر حرارت تا بطنين مقدم دماغ رسيده باشد به روغن نيلوفر مستخرج از تخم كدو و روغن گل و گلاب سعوط نمايند و صندل و كافور و نيلوفر و بنفشه و گل سرخ و گل خشخاش ببويند و چون سنگى گرم كنند و سركه بر آن پاشند و چشم پوشيده بخار آن به بينى رسانند از تكرار اين عمل خشم كه از سوء مزاج حار باشد زائل گردد و باقلا به سركه تر كرده بر آتش انداخته دود آن گرفتن و تبخير صندل سفيد و دخان گل و برگ آس نيز هر واحد مفيد .
و ايضا بنفشه بابونه گل سرخ نيلوفر برگ بيد خطمى تخم تورك برگ خرفه جوشانيده سر به بخار آن دارند و از آب آن نيمگرم نطول نمايند كه جهت خشم حار نافع است .
و به قول انطاكى در سوء مزاج حار دموى و صفراوى فصد سررو يا رگ پيشانى كنند بعده به مثل مورد و چقندر استنشاق نمايند و ماء الشعير به عناب و تمر هندى چند روز بنوشند بعده اين حب بخورند صبر مصطكى مساوى غاريقون تربد هر واحد نصف به آب كرفس حب سازند شربت مثقال .
و اگر از سوء مزاج يابس باشد طمع فلاح اين قسم نبايد داشت خصوصاً كه بعد امراض حادهء مجففه بهم رسد مگر آنكه مريض بافل باشد كه گاهى اصلاح مىپذيرد .
و بالجمله ترطيب و ترك استفراغ و تعديل مزاج دماغ به عمل آرند و از اطعمهء حار مثل فلفل و عسل و مانند آن پرهيز نمايند و بر گوشت چوزهء مرغ و مزورات ماش و اسفاناخ و احساى شكر و روغن بادام اقتصار ورزند و ماء الجبن به روغن بادام اقتصار ورزند و ماء الجبن به روغن بادام و جلاب و به سكنجبين در بعض اوقات بخورند زهرهء گاو ماء الجبن لنيت طبع زياده از آنچه واجب است بهم رسد ترك كنند و يا بر آن چيزى قلبض طبع اضافه نمايند مثل سفوف مركب از تخم خرفه و تخم حماض و طباشير و گل ارمنى و قرط و طراثيث و چون ترطيب بدن و اعتدال مزاج حاصل گردد به شير دختران و به روغن كدو و به روغن