مفيد و معمول است و كذا مقل در روغن نرگس گداخته و اجواين خراسانى سوده آميخته نشوق كردن نيز در اين باب مجرب .
اقوال اطبا :
[ انطاكى ]
انطاكى گويد كه معالجهء خشم بارد شرب ماء العسل است چند روز بعده گلقند به دستور بعد از آن تنقيه تا ايام به غاريقون و شحم حنظل و جندبيدستر و سقمونيا مساوى به ماء العسل و روغن بادام سرشته حب ساخته شربت يك و سعوط بكندش و جندبيدستر و زعفران و زردچوب و شونيز به سركه سرشته هنگام استعمال آن به گلاب حل كرده و ملازمت تكميد به جاورس و نان و خرقهء گرم نمايند و از مجربات براى آن اين سعوط است كه حلبه و شونيز مساوى سائيده در قدرى زيت آميخته روغن آن بچكانند كه از آن روغن تيز بود قوى النفوذ سريع النفع برآيد در امراض بارده چون ادامت استعمال آن كنند مجرب است و قائم مقام نفط بلكه اين اعظم از آن است .
و هم او گويد كه از علاج نافع در تقويت شم و تجفيف مواد سائله و تفتيح سده اين است كه شونيز را با زيت خوب بسايند و استنشاق نمايند بعد پر كردن دهن به آب و قلب رأس به سوى پشت و كذا به ورق و نمك و كندش و شحم حنظل و نوشادر و قرنفل و زهرهء مادهء گاو و روغن گل و موم مجموع و مفرد و غاليه اگر حرارت نباشد مقوى مجارى هواست و عنايت بدين واجب است و از مجربات اين است كه شونيز سوده در بول شتر خوب بجوشانند و دهن به آب پر كرده سعوط كنند و بعد از آن به آب چقندر و عسل سعوط نمايند و چون نسرين و قرنفل سوده در روغن زرد بپزند و سعوط كنند سده بگشايد و اخلاط منعقده را حل سازد .
[ گيلانى ]
گيلانى مىنويسد كه به خوردن اطريفل كبير به وزن يك مثقال هر شب و هليلهء مربى هر صبح مداومت نمايند و بعد تنقيه بدن و دماغ بينى را خوب افشانده سركه تند ببويند كه به غايت مفيد است طبرى كه بعد تنقيه به حبوب و غراغر لزوم حمام و استنشاق آب گرم بسيار نمايند بعده عطسه به مر و زعفران آورند و پرهيز لازم گيرند و اطعمه غليظه لزجه منع كنند و چون سده بگشايد و شىء لزج باقى ماند انكباب به عمل آورند و بعد از اين اگر سرفه عارض شود بدانند كه ماده رقيق شده بر صدر ريخته در اين وقت شربت خشخاش و شربت عناب استعمال نمايند حتى كه سعال زائل گردد و دائم عطسه آورند و تعطيس قبل از ترطيب و ترقيق ماده و فنح طريق محدث انفجار عروق و مورث رعاف و صداع است .
بعضى گويند كه تقطير آب چقندر در بينى و همچنين آب اذان الفار و سداب و بول شتر بعد گشادن سدهء محلل بقيه ماده است و انكباب دارشيشعان سداب اذخر برگ ترنج اسطوخودوس اشنه انيسون سليخه سيساليوس فوه ابصنع قرطم قنطوريون قرومانا كبابه كاشم بيخ كبر كشوث كمافيطوس نانخواه برگ آزاد درخت برگ ياسمين بادرنجبويه پرسياوشان جوشانيده مفتح سده است همچنين عاقرقرحا افيون دارچينى فلفل سفيد كوفته بيخته به روغن مناسب آميخته استنشاق نمودن و روغن بيضه نيز مجرب است و يا بول شتر اعرابى در آفتاب گذارند تا خشك شود وقت حاجت به آب مرزنجوش يا آب چقندر حل كرده بچكانند كه منفعت عظيم دارد و خربق سياه بورهء ارمنى شونيز مساوى سائيده به زهرهء گاو آميخته در بينى چكانيدن نيز مفتح سده است و كذا جندبيدستر مر مكى هر واحد يك درم مشك زعفران افيون هر واحد يك دانگ عدس دو درم باريك سائيده حب بسته در آب مرزنجوش حل كرده سعوط نمودن براى سده بينى كه موجب غنه در صوت باشد مفيد و كذلك دوام اشمام مرزنجوش و نمام و پودينه نافع .
و گويند كه آب مرزنجوش را خاصيت عظيم است و افسنتين را در اين تأثير قوى است مطلقاً و مدام ميعه خشك و كندش بر آتش انداخته بخار آن در بينى رسانند .
[ سويدى ]
سويدى گويد كه ثطور آب برگ ابخره و كذا سائر مرارات و كذا دوائى كه معروف به ابوال ابل است و از مكهء معظمه آرند و شونيز هر دو مساوى سوده به آب چقندر حل كرده و كذا مرزنجوش و شونيز در بول شتر اعرابى آميخته و كذا آب پودينه و ابوال ابل و شونيز و كذا روغن آجر و كذا آب بادروج و نفوخ تخم و برگ خشك ابخره و شم كندش يا عاقرقرحا سوده در خرقهء كتان بسته مدام هر واحد نافع خشم است و نسرين شماً و سعوطاً و كذا عرطنيثا و كذا پوست رته به قدر فلفل در روغن بادام هر يك مفتح سده و مفيد خشم است و ديگر ادويه مفتح سده كه در زكام مسطور گردد و نافع بود و براى خلط لاحج در مصفات استعمال ملطفات مثل جلنجبين و سكنجبين و استنشاق سركه و انكباب بر بخار رياحين نيز مفيد .
و اگر شونيز فقط يا چند روز در سركه تر كرده خشك نموده باريك سوده با زور روغن زيت يا بول شتر خوب حل كرده چند قطره در بينى چكانند و بگويند كه مريض نفس از بينى جذب نمايد و تا سه روز به عمل آرند سدهء مصفات بگشايد و مجرب است .
و اگر سوزشى بهم رسد روغن بنفشه بچكانند .
و اگر شونيز زرنيخ سرخ پودينه مساوى كوفته در كوزهء نو كه دهانش تنگ باشد نهاده بول شتر اعرابى چندان كه آن را بپوشانند بر سر آن ريزند و در آفتاب گذارند و هر روز دو بار يا سه بار كوزه را حرارت داده باشند و هر گاه بول خشك شود بار ديگر اندازند تا سه دفعه و مرتبهء چهارم خشك ساخته قدرى از آن بر آتش گذارند و انبونه بر آن داشته سر آن را در بينى نهند و دود آن بستانند تا سه روز هر صبح و شام به اين نوع مداومت كنند و بعد از بخور روغن و بنفشه يا روغن كدو يا روغن گل استنشاق نمايند جهت خشم كه از سدهء مصفات باشد نيز سودمند