يك درم تربد غاريقون هر يك چهار دانگ سقمونيا نيم دانگ انيسون يك دانگ همه را باريك سائيده به آب حبها سازند و اين يك شربت تام است و بعد تنقيه دماغ روغن شبت يا روغن ترب در گوش چكانند و از خارج شبت و كرنب و رطبه و بابونه و اكليل الملك و اصل السوس و برگ غار و مرزنجوش و نمام هر واحد يك جزو قيصوم و حلبه و تخم كتان هر واحد نيم جزو باريك سائيده به آب مرزنجوش و روغن سوسن و روغن نرگس و روغن ناردين سرشته مثل خاگينه پخته گرد گوش ضماد نمايند كه اورام بارد را تحليل نيك دهد .
و اگر بابونه و اكليل الملك و شبت و برنجاسف و برگ غار و حندقوقى و صعتر و مرزنجوش در آفتابه خوب بجوشانند و بر سر آفتابه انبوبه نهاده از آن بخار به گوش رسانند در تحليل ورم بدان نفع يابند .
و اگر دانند كه ورم صلب شده اين ضماد كنند پيه بط و ماكيان گداخته اندكى پشك بز سوده آميزند و از خارج بر گوش ضماد نمايند .
[ سعيد ]
سعيد گويد كه علاج ورم بارد به اسهال از مخرجات بلغم مثل مطبوخ مقوى به ايارج كنند و مريض را جلنجبين بخورانند و سكنجبين بنوشانند و بر سر او آب طبيخ رياحين حاره مثل پودينه و صعتر بريزند و طبيخ شحم حنظل يا روغن شبت در گوش چكانند پس اگر ورم ميل بخارج نمايد باضمدهء محلله ضماد كنند .
و اگر امر به صلابت انجامد پيه بط به روغن گل گداخته در گوش اندازند و باضمدهء محلل ورم صلب ضماد نمايند .
[ خضر ابن على ]
خضر ابن على گويد كه بعد تنقيه به حبوب و ايارجات و تليين طبيعت پيش از مسهل هر چه در وجع گوش بارد مادى مسطور شد مع تقليل تسخين در ابتدا بلكه مع اندكى از ادويه بارد براى ردع استعمال كنند و هر روز براى تعديل مزاج شربت اسطوخودوس و يا مغلى حلو به شربت ليمون يا شربت بنفشه يا خميره بنفشه بنوشانند و روغنهاى گرم مثل روغن شبت و ترب در گوش چكانند و به ضمادات محلله تضميد نمايند و لحوم ترك سازند و اقتصار بر مزورات و بقول مثل هليون و زردى بيضهء مرغ نيمبرشت كنند .
بعضى نوشتهاند كه بعد تنقيه دلك زبان و كام به سماق حتى كه از ذهن رطوبت بسيار سائل شود ورم رخو گوش را نافع بود بعده از پيه بط و روغن سوسن مساوى قيروطى ساخته طلا نمايند .
و اگر ورم در صماخ باشد فتيله بدان آلوده در گوش نهند و ضماد نفط سفيد يا زعفران يا روغن نرگس يا افسنتين يا مسكه يا جندبيدستر و افيون و ميفختج هر واحد نافع ورم بارد گوش است و ضماد كرنب و آرد باقلا و روغن سوسن به آتش پخته منضج و مفجر ورم گوش است و چكانيدن پيه روباه نيمگرم در گوش هم منضج ورم است و بعد انفجار ورم علاج قرحهء گوش نمايند .
علاج باقى اقسام درد گوش
آنچه به سبب سقطه و ضربه واقع شود فصد سررو كنند و كندر سفيد را در شير زن حل كرده نيمگرم نموده چند قطره در گوش چكانند كه فى الفور تسكين درد نمايد و يا دواى مذكور بفتيله آلوده در گوش نهند و زفت ضماد نمايند .
و ايضا تدهين گوش به روغن كنجد نموده پنجنكشت و حرمل و مورد جوشانيده بخار آن به گوش رسانند و انيسون باريك سائيده به روغن گل آميخته و يا زهره و عسل و يا زردى و سفيدى بيضه با هم آميخته در گوش چكانند .
و اگر با آن جراحت نيز باشد به قول جالينوس نان به عسل سرشته فتيلهء آن در گوش نهند و يا برگ عليق و مازوى سبز به شراب پخته در گوش مجروح نهند .
و اگر بعد ضربه خوذدن در گوش منجمد گردد ادويه مخرج آن در سدهء گوش مسطور گردد .
و هرگاه ورم پيدا شود از فصد و تليين و غيره حسب مزاج مريض آنچه بهر اورام گوش مذكور شد به عمل آرند ليكن ادويه بسيار سرد استعمال نكنند و چون ريم كند و ريم به شكل مده باشد كه از خراجات عفنيه خارج مىشود و در گوش با وجود وجع لهيب يافته شود اين دوا استعمال نمايند كه بسيار نافع است بگيرند راسن اصفر بزرگ دو درم پوست انار و مازوى سبز تخم دور كرده هر واحد دو ثلث درم افيون يك نيم دانگ و همه را بسايند بعده بمزاج مريض نظر كنند اگر حدت داشته باشد اين دوا به سركه حل كرده در گوش چكانند و الا به عسل حل نموده پنبه بدان آلوده در گوش بملائمت نهند .
و بدان كه درد گوش كه به سبب قرحه يا تولد كرم يا در آمدن هوام در گوش يا از دخول آب و يا چيزى ديگر در گوش باشد علاج هر يك علىحده مسطور گردد بدان رجوع نمايند
وجع گوش اطفال
درد گوش كه بصبيان عارض مىشود اكثر از ريح و رطوبت مىباشد و چون عارض شود طفل گريه كند بى سببى ديگر و اضطراب نمايد و هر دم دست خود به سوى گوش برد و پيچيدگى سر و گردن نيز از نشان او است و علاجش به علاج درد گوش بزرگان نمايند و حضض و صبر و نمك طبرزد و عدس و مرمكى و تخم حنظل و ابهل مفرد و مجموع در روغن كنجد يا روغن بادام يا روغن گل جوشانيده چند قطره در گوش چكانند و يا صعتر و نمك اندر آنى خائيده در گوش چكانند و يا مرزنجوش تر و سداب تر در گوش خيرى يا روغن كنجد جوشانيده صاف كرده بچكانند و يا صعتر و مرزنجوش و اسطوخودوس و افسنتين در آب جوشانيده بچكانند .
و اگر در روغن بادام تلخ يا روغن استهء شفتالو جوش دهند انفع بود و چكانيدن عسل با زهرهء گاو و يا آب برگ نيب يا آب برگ بكائن و يا باديان و هيل خائيده نافع و يا نمك طعام با قدرى روغن گاو نيمگرم چكانند و آب برگ سندرسن يا برگ پان بنگله يا نانخواه و جوزبوا خائيده و يا اندكى افيون به شراب دوآتشه حل كرده قطور كردن مفيد و