گمان اين امر نمايد كه مريض در اول معالجه منتفع خواهد شد بمقابلهء مرض باضداد ادويه كه هيجان او كردهاند زيرا كه ادويه اولى اخلاط و عضو را گرم كردهاند و در آن عضو و اعضاى مجاورهء آن نكايت پيدا كردهاند پس اولًا علاج باستخراج آن اخلاط فاسد و ازالهء حدت آنها از عضو نمايد بعد از آن ابتدا به تبريد عضو باضداد ادويه مهيجه مرض كند .
اقوال حكما
:
[ سويدى ]
سويدى مىنويسد كه قطور روغن بزر البنج و كذا آب برگ بنج و آب غرب كه آن صفصاف است و كذا آب حشيشه الزجاج به روغن گل و كذا نسج عنكبوت در روغن گل جوشانيده و كذا آب انار ترش به شحم آن افشرده به عسل آميخته و كذا آرد باقلا به روغن گل آميخته و كذا آب شجره البق در پوست انار جوشانيده هر واحد نافع درد گوش حار است .
و به قول ابن سرابيون و رازى تقطير روغن گاوى مسكن وجع حارست .
[ مسيحى ]
مسيحى گويد كه هرگاه درد گوش از سوى مزاج حار باشد چكانيدن سفيدى بيضه نيمگرم تنها يا با شياف ابيض نفع كند .
و اگر درد سخت باشد اندكى افيون به شياف ابيض و روغن گل و اندك سركه حل كنند و گاهى روغن خلاف و روغن نيلوفر و روغن بنفشه و عصارهء بعض بقول بارده مثل عنب الثعلب و عصى الراعى و كشنيز سبز در گوش ميچكانند .
[ شيخ ]
شيخ مىفرمايد اگر سبب درد گوش حرارت مفرط باشد لازم است كه تبريد دماغ بمطفيات مذكوره در علاج امراض حار دماغى نمايند و در گوش روغن گل نيمگرم و سفيدهء بيضه بچكانند .
و اگر درد شديد باشد كافور بدان آميزند و بساست كه روغن بنفشه بكافور وجع گوش را از روغن گل زياده تسكين ميدهد به سبب ارخائى كه اندر آن است .
و ايضا شيافات مسكن اوجاع چشم به سفيدى بيضه و مانند آن در گوش چكانند و سفيده بيضه را تنها خاصيت عجيب است و يا شير به آب عنب الثعلب و آب كشنيز چكانند و بهتر شير آن است كه از پستان بدوشند كه او بسيار نافع بود و يا خراطين را در روغن تخم كدو و روغن نيلوفر و روغن بيد و امثال آن و كذلك عصارات كه مشابه عصارهء پوست كدو و جرم او است .
و ايضا استعمال ضمادات مبرد از خارج گوش و بعضى ذكر كردهاند كه آب لبلاب در مثل اين حالت بسيار نيكو است و عصارهء شهدانج رطب .
و اگر ضربان و وجع اشتداد نمايد و از آن خوف تشنج باشد از استعمال مرخيات و مخدرات چاره نباشد و طريق آنها در علاج كلى درد گوش مسطور شد .
[ خضر و قرشى ]
خضر و قرشى مىنويسند كه تعديل مزاج نمايند بادهان بارد مثل روغن بنفشه به شياف ماميثا يا شياف ابيض يا كافور يا آب كدو و خيار يا روغن بنفشه تنها يا روغن نيلوفر به اندك كافور يا روغن گل يا شير زنان در گوش چكانند و گاهى در اين اشيا قدرى افيون داخل مىكنند و به ضمادات باردهء كشنيز و كاهو ضماد كنند و گاهى احتياج بعصارهء بنج براى تخدير مىافتد و گاهى به آب گرم نطول مىكنند و گاهى بر بخار آن گوش مىنهند و تسكين وجع آن مىكند زيرا كه آب گرم تسكين اوجاع آن مىنمايد .
و اگر چه مزاج گرم باشد و از استعمال ادويه شديد التبريد احتراز نمايند مگر عند اضطرار بهر آنكه شىء بارد گوش را ضرر شديد مىنمايد و تليين طبيعت نمايند .
[ بهاء الدين ]
بهاء الدين گويد كه آنچه منفعت آن مجرب است روغن گل است تنها و به آب عنب الثعلب آميخته و جوشيده و گوش بر بخار طبيخ خارخسك و عنب الثعلب و بنفشه داشته و بر خار آب گرم كه ميخ در زمين فرو برند و بركشند و آب گرم در آن ريزند و اشتن و شياف ابيض به سفيدهء تخم مرغ سوده چكانيدن و همچنين سفيده و روغن گل با هم و روغن گل و آب كشنيز و سفيده با هم ضم كرده و روغن گاوى نيمگرم .
علاج درد گوش حار مادى
بايد كه در دموى فصد سررو نمايند و بعد از آن شيرهء كاهو نه ماشه تنها خواه با لعاب بهدانه و اسپغول هر يك چهار ماشه شربت نيلوفر دو توله حل كرده بدهند يا گل بنفشه نيلوفر خطمى عنب الثعلب بيفزايند و در آخر هليله مربى بخورانند .
و اگر حاجت بود تليين به مسهل صفرا نمايند و در صفراوى تمر هندى دو سه توله گل بنفشه نيلوفر خطمى هر يك چهار ماشه عرق مكوه عرق گاو زبان هر يك نيم پاو گلقند يا شربت بنفشه و شربت نيلوفر و شربت اسطوخودوس دو توله بدهند و عناب هفت عدد زرشك يك توله هفت دانه سپستان بست دانه بيفزايند و بعد نضج به مسهل صفرا و حب هليله تنقيه نمايند و بعد از آن تدابير كه در علاج حار ساذج مسطور شد به عمل آرند .
اقوال اطبا
[ ابو سهل ]
ابو سهل گويد كه هرگاه درد گوش از امتلا حادث شود بايد كه معالجه به استفراغ آن خلط كنند پس اگر خون باشد به فصد و اگر خلطى ديگر باشد به اسهال بعده تنقيه خاص سر بغرغره .
بالجمله اگر با وجع گوش التهاب وجه و ضربان باشد فصد قيفال كنند بعده در گوش روغن گل و روغن بيد به اندكى سركهء نيمگرم چكانند يا شير زن از پستان به دفعات در گوش بدوشند بعد از آن اسهال شكم به هليلهء زرد و صبر و سقمونيا نمايند .
و اگر درد ساكن شد فبها و الا قدرى افيون در روغن گل آميخته اندر گوش اندازند پس اگر ضربان عود كند و سه روز گذشته باشد بدانند كه در گوش بثره است تدبير آن نمايند بنوعى كه مسطور گردد .
و هرگاه در روى و سر التهاب و درد باشد از بنفشه پوست خشخاش اكليل الملك بابونه خطمى آرد جو شير زنان آب كدو افشرده ضماد سازند .
[ بوعلى ]
بوعلى مىنويسد كه اگر سبب درد گوش امتلاى بدن يا سر باشد استفراغ ناحيهء رأس از جنس آن امتلا نمايند پس اگر ماده حار باشد به فصد و استفراغ بمنقيات رأس از ماده حار كنند بدآنچه در علاج امراض حار دماغى معلوم كردهاند بعد از آن تدابيرى كه در ساذج گذشت به كار برند .
[ صاحب كامل ]
صاحب كامل گويد كه هر گاه در گوش درد از سوء مزاج حار عارض شود بايد كه نظر كنند كه آيا علامت زيادتى خون در