كند سبب تولد باد از همين سبب باشد .
و اگر با وجود علامات سوء مزاج بارد ساذج در سر و گوش گرانى بيان كند پس اگر خواب بسيار آيد و در بينى ترى باشد سببش مادهء بلغمى باشد .
و اگر خواب كم باشد و منخرين خشك از مادهء سوداوى باشد .
و اگر با وجود گرانى تمدد پيدا بود سببش ورم بارد باشد .
و اگر اين اسباب هم نباشد و در گوش خارش و دغدغه بود و احياناً كرمى از گوش بيرون آيد سببش تولد ديدان در گوش باشد .
انطاكى گويد كه وجع اذن نخس و ضربان است و اين از ذات عضو نادر باشد و از قبل دماغ و معده معا يا يكى از آن اكثر بود و علامت مستقل خاص بدان سلامت ديگر اعضاست و آنكه به تغير تناول طعام متغير نگردد و علامت كائن از معده قوت در هنگام خلو آن يا شروع طعام در هضم است و غير اين هر دو تغير دماغ از دماغ بود پس اگر مادهء بخار باشد دوى و طنين بود .
و اگر خلط لذاع حاد باشد ضربان و نخس و تمدد و اشك و استلذاذ به مبردات بود و در بارد به عكس اين باشد .
علاج كلى اوجاع گوش
در جميع اقسام آن از خوردن لحوم و نشستن در آفتاب و حمام گرم و مهب رياح و قرب آتش و حركات عنيفه و جماع و صياح و كثرت كلام و اغذيه مبخره اجتناب اولى بود و انكباب و نطول و تكميد به آب گرم مسكن جميع اوجاع خصوص اعضاى عصبانى است .
و هرگاه جهت تسكين وجع شديد حاجت مخدرات افتد بهترين آنها شياف مع اندكى افيون در شير زن حل كرده .
و به قول جالينوس افيون را در روغنها حل نموده استعمال نبايد كرد زيرا كه به سبب غلظت روغن خوف آن است كه افيون در گوش بچسپد و موجب مزيد درد و الم گردد بلكه در شير حل كرده چكانند كه شير بنا بر مائيت جالى و غسال مانع چسپيدن افيون مىشود و با وجود آن در ارخا و تسكين نافع تر از روغن است و بايد كه استعمال مخدرات كمتر وقت ضرورت كنند بهر آنكه كثرت آن موجب حدوث گرمى گوش است و خاكستر افيون در تحذير و تجفيف قوى تر از افيون است پس آنجا كه درد شديد باشد افيون را سوخته به قدر جندبيدستر آميخته در گوش چكانند كه جند مصلح آن است .
و هرگاه كه ضربان و درد شدت كند و خوف تشنج بود پس لا بد است از استعمال مرخيات زيرا كه درد گوش مهلك است به سبب قرب دماغ و در ارخا بهتر از روغن گاو كهنه چيزى نيست و بخور آب گرم تنها و يا ادويه مرخيه ملينه مثل بنفشه و خطمى در آن پخته به توسط انبونه نيز مرخى و مسكن و مغنى از استعمال مخدرات است .
و اگر چيزى مخدر مانند قليلى پوست خشخاش مخلوط سازند انفع بود و قطور روغن گل در پوست انار پخته و كذا قطور آب بعر شتر يا سركين و يا خر و كذا مها ور در شير زنان حل كرده گرم نموده و كذا مرهم شنجار در جميع اقسام مجرب است و قطور سفيدى بيضه مرغ ممزوج روغن گل نيز در تسكين درد گوش از هر سبب كه باشد بىنظيرست و كذا قطور موى انسان سوخته به روغن گل و كذا عصارهء اكليل الملك بميفختج .
و اگر خشخاش سوده و آرد حلبه آرد بزر كتان بپزند تا مهرا شود و ضماد نمايند نيز تسكين درد نمايد و قطور افيون زعفران مر سرخ نيز مسكن وجع حار و بارد است و كذا قطور روغن قنب و آب برگ آن در هر دو مفيد .
گيلانى مىنويسد كه آب سرگين بغل يعنى خچر آب پياز هر دو مساوى زعفران به قدر ربع واحد كهرل كرده تا زعفران حل شود صاف نموده نيمگرم در گوش چكانند و زمانهء بر آن صبر كنند پس از پنبه پاك نموده بار ديگر چند قطره بچكانند و همچنين تا سه چهار نوبت به عمل آرند كه به جهت تسكين درد گوش از هر قسم كه باشد به غايت مجرب است و در ازالهء آن تخلف نميكند ليكن استعمال اين دوا در اقسام درد گوش بارد معمول راقم است .
بعضى گويند كه چون مس گزم كنند و در آب سرد نموده بخار آن به گوش رسانند تسكين وجع نمايد و كذا خولان چهار ماشه افيون يك ماشه عسل پنج ماشه بفتيله آلوده در گوش نهادن مسكن وجع شديد است و كذا تقطير شير زنان وقت شدت وجع بمرات .
و اگر آرد گندم به شراب و زيت بپزند و گرد گوش ضماد نمايند و هر ساعت تبديل آن نمايند در چند بار تسكين وجع نمايد و كذا تقطير فلونياى رومى محلول در سفيدى بيضه و روغن نيلوفر مسكن وجع شديد است .
و از جالينوس نقل كردهاند كه چون سكون وجع دشوار گردد ماده را به سوى دهن بغرغره فرود آزند .
و به قول ارسطو تعليق دندان روباه طرف راست در وجع گوش راست و طرف چپ در درد چپ بر صاحب درد گوش مزيل درد است .
و انطاكى گويد كه در اورام گوش استعمال مروخات اولى است و الا قطورات و در اقسام درد گوش قطور رطوبت ماهى بريان عجيب و كذا نهادن پر قريب مقعد گنجشك مجرب نوشته .
علاج درد گوش حار ساذج
و از رياح بخارى تبريد از لعاب بهدانه شيرهء عناب شيرهء مغز تخم تربوز و شربت نيلوفر بدهند و گاهى عرق شاهتره در اين تبريد افزوده مىشود و يا تبريد شيره كاهو و شيره كشنيز خشك و عرق بيد ساده و نبات به كار برند و مهاور در شير دختر يا شير بز حل كرده نيمگرم در گوش چكانند و شياف ابيض در شير بز يا شير دختر چكانيدن و روغن گل به اندك سركه جوش داده نيمگرم در گوش چكانند و ماء القرع و ماء الخيار در گوش چكانيدن نيز فائده مىكند و روغنها و آبهاى بارد مثل روغن گل و كدو و بنفشه و خشخاش و آب برگ خرفه و آب برگ بيد و آب بارهنگ و حى العالم و برگ كاهو و برگ كاسنى و گل سرخ تازه در گوش چكانيدن نيز فائده مىكند .
و اگر با روغنهاى مذكوره سفيدى بيضه مرغ و يا شير دختران و به آب عنب الثعلب سفيدى بيضه و روغن گل و به آب كدو و شير دختر و به آب خرفه به آب گل سرخ شكر آميخته