و سبب تولد شعر منقلب و زائد كثرت رطوبت عفن غير شديد الرداءت و بى حدت و لذع است كه در جرم پلك و نزد اشفار جمع گردد و بعضى سببش كثرت ابخره رديه متولد از رطوبات عفنه مجتمعه در جفن و بعضى رطوبت فاسد غير عفن نوشتهاند و اكثر به صاحبان امزجهء رطبه و پيران و در زمستان و بلدان رطبه بهم ميرسد و عسر البرء و موروثى بود و بيشتر در جفن اعلى مىافتد و بقول بعضى سبب شعر منقلب اكثر غلبهء يبوست است يا رطوبت يا كجى ثقبهء مسام به حدى كه نفوذ ننمايد در آن باستقامت
علاج
بعد از نضج ماده تنقيه بدن و دماغ به مسهل و حب ايارج يا به مطبوخ افتيمون و حب قوقايا و حب اصطمخيقون و يا به مطبوخات ديگر بسر دارد مثل تربد و غاريقون و ايارج فيقرا هر يك نيم درم نمايند .
و اگر مزاج گرم باشد به مسهل مناسب آن و حب هليله تنقيه كنند و اطريفل و مرباى هليله و هليلهء زرد با شكر و اسطوخودوس بخورانند و غراغر و سعوطات و مضوغات مثل غرغره به ايارج فيقراى محلول به آب گرم و سعوط فلفل و كندش و مضغ مصطكى و قرنفل و جوزبوا در مزاج باردهء هليله زرد و كابلى در مزاج گرم و ريختن آب او از دهن به عمل آرند .
و گويند كه فصد عروق رأس در جميع انواع نافع است و بهر تقويت سر و چشم و تحليل رطوبت عنبر ببويند و اصلاح غذا و تقليل آن نمايند و از تناول مرطبات مانند امراق و فواكه رطبه و اغذيهء غليظه و آشاميدن آب بسيار و امتلا و تخمه و جماع احتراز كنند و بعد از تنقيه براى تحليل رطوبت موجب مرض اكحال حاده منقيه جفن مثل باسليقون و روشنائى و شياف احمر حاد و اخضر حاد و ديزج استعمال نمايند و نسخهاى آنها در امراض چشم مسطور شدند .
و اگر با آن دمعه يا اخلاط فاسده باشد شياف ابليجى به كار برند .
و اگر ابقر و ربع وزن آن اثمد هر دو را سائيده اكتحال نمايند نفع بليغ نمايد .
و اگر توتيا سه جزو افيون هفت جزو حضض پانزده جزو شكر بست و يك جزو به عسل و سركه در ظرف مس با چوب مغيلان بسايند و شياف ساخته استعمال نمايند براى اين مرض و اكثر امراض چشم مفيد است .
و اگر نوشادر ايلوه گيرو گل چميلى منسل كنيرى سجى لوته از هر يك يك ماشه خوب سائيده مثل سرمه در چشم كشند پربال و نيز بامنى را مفيد و مجرب است .
و اگر زلوى كلان يك عدد بگيرند و بر زمين بگذارند كه روان گردد پس سر و دم آن از هر دو نر انگشت پخش نمايند تا بميرده در افتاب خشك كرده در پنبه پيچيده فتيله سازند و در چراغ روغن سياه انداخته بيفروزند و كاجل آن گرفته در چشم كشند در منع روئيدن شعر زائد و ريزانيدن آن مجرب بعضى اطبا است پس اگر اين تدبير كفايت نكند موى را بركنند و بنوشادر بخارند و شير انجير و خون ضفدع سبز يا خون قراد شتر يا خون قراد سگ بر موضع نتف بمالند و طلا كنند و طلاى خون قنفذ و زهرهء آن خشك كرده به آب دهن صائم حل كرده و يا جندبيدستر افزوده هر سه مساوى گرفته به آب دهن روزه دار سرشته نيز مفيد است و كذا زهره خانالادن و زهرهء كركس نافع و گاهى از اين جمله زهرها و خون قنفذ و جندبيدستر شياف به شكل فلس ماهى ساخته و در سايه خشك نموده وقت حاجت به آب دهن روزه دار يا شخص ناشتا حل نموده استعمال مينمايند و نيم ساعت صبر مىكنند و از معالجات جيد آن است كه زهرهء قنفذ و خاكستر خانالادن و جندبيدستر اجزاى مساوى نرم سوده به خون كبوتر سرشته قرص سازند و استعمال نمايند و كذا زهرهء كركس با خاكستر مذكور يا با نوشادر يا به آب گندنا خصوصاً كه بر آتش چند جوش خفيف داده باشند .
و اگر رماد صدف باشد بهتر است .
و ايضا منحالهء حديد زنگ خورده به آب دهان بر موضع نتف طلا كرده يك ساعت بگذارند و همچنين هفت مرتبه متواتر طلا كنند بسيار مفيد است .
و اگر بعد نتف مو افيون زعفران در خون فاخته سائيده طلا كنند يا بيضهء مورچگان مالند مانع انبات شعر گردد و خاكستر سم خر به آب گندنا يا قطران و يا زهرهء هدهد و خاكستر ماذريون همين منفعت دارد و اشق سوخته و غير سوخته بسركهء كهنه حل كرده بر موضع نتف شعر طلا كردن مجرب است و يا سهاگه ارتليه باريك سائيده در آب ليموى كاغذى تر كنند وقتى كه آب ليمون خشك گردد سهاگه را باريك سائيده بعد از آنكه موى را كنديده باشند بانگشت بمالند .
و اگر زبد البحر به لعاب اسبغول سرشته طلا نمايند تخدير موضع و منع انبات شعر كند .
و اگر موى را بكنند و فى الحال خون اشتر و روغن كچله بر آن مالند و تكرار عمل نمايند همين عمل دارد و يا زعفران يك مثقال كافور نيم دانگ سائيده بعد از قلع مو بر آن موضع ضماد كنند و طلاى خون ضفدع سبز خون كنهء سگ خاكستر ماذريون در هم آميخته نيز نافع است و كذا طلاى موضع نتف شعر زائد را به خون حربا و خاكستر زلو به سركه آميخته و زهرهء كفتار و خون يربوع و شير سگ و آب شاهتره بصمغ آميخته و مغز سر خفاش و خون جردان و قنه به مطبوخ كه مثل عسل گردد هر واحد مانع انبات شعر است و كذا اكتحال آبنوس و خون خرس خشك كرده سائيده و زلو در كورهء رصاص نهاده تا آنكه بمير و بعده سائيده هر واحد بعد نتف شعر مفيد .
اقوال مجربين :
[ شريف ]
شريف گفته كه را سخت را گرم كرده هفت بار در آب كشنيز سبز سرد نمايند و باريك سائيده از پارچه گذرانيده شعر زائد را بركنده خوب بمالند كه ديگر بار عود نميكند و مجرب است .
[ سويدى ]
و سويدى گويد كه اگر صدف بزرگ در كوزه كرده گل حكمت نموده سوخته بر شعر منقلب مكرر بمالند موى را بسيار باريك نمايد كه نخس نكند و مجرب من است .
و گويند بعد نتف مو نوشادر بزهرهء بز مخلوط كرده در چشم كشند و ذرور برگ سوسن سفيد نيز مفيد گفتهاند .
[ حكيم على ]
و حكيم على در مجربات خود مىنويسد كه بعد كندن موى زاج سائيده با توتيا و زنگار با هم سائيده و يا زرنيخ سوده بمالند .
و اگر وزغه در سفال آب ناديده بسوزانند و خاكستر آن بپاشند در منع برآمدن موى به غايت قوى بود .
و گويند كه اگر در يك سير سركه دوازده عدد ديوچه اندازند و در شيشه كرده زير سرگين اسپ دفن كنند و بعد چهل روز براورده موى چشم و ديگر جاى بركنده سركه مذكور را بمالند باز موى برنيايد .
[ جالينوس ]
و جالينوس گفته كه اگر صدف صغار سوخته سائيده بقطران آميزند و بر موضع نتف شعر طلا كنند ديگر نرويد و مجرب است .
[ ثابت ابن قره ]
و ثابت ابن قره گفته كه علاج غريب آن است