از مطبوخ فواكه علوى خان و حب بنفشه به مرات نافع بود و سفوف شير آمله مع نبات مساوى هر روز به قدر يك توله خوردن نافع ضعف بصر و مقوى دماغ است و هميشه در مكان تاريك ساكن باشند و خواب آرام نمايند و چيزهائى كه بالفعل سرد باشند مثل ژاله و برف در چشم كشيدن و بر پشت چشم نهادن از مجربات است و همچنين رنگزه و كوله خوردن و نهادن و اندرون چشم به اندك نبات كشيدن و كحل چشخام علوى خان در چشم كشند .
و به قول گيلانى اگر با وى حكه باشد آبى كه در آن سماق تر كرده باشند در چشم چكانند و برگ دلب مطبوخ به سركه و آب ضماد كنند .
و اگر كهنه گردد توتياى هندى مربى به آب غوره و يا به آب سماق اندكى كافور آميخته اكتحال نمايند .
و به قول شيخ ادامت اكتحال حضض سخت سودمندست و حفظ قوت چشم تا مدت دراز نمايد و اكتحال بحكاكه هليله به گلاب نافع بسيار است هر گاه كه رطوبت رقيق مع حرارت و حكه باشد و در حرارت غير مادى مبردات و مرطبات دهند و روغنهاى سرد و تر مثل روغن بنفشه و نيلوفر بر سر مالند و در بينى چكانند و روغن بادام و يا آب كشنيز تر و خولان به چشم قطور كنند و شير دختران در چشم دوشند و مزورات مرطبه مثل ماء الشعير به لحوم جدى و كذا سموك رطبه و قثا بخورند .
[ علاج ضعف بصر از يبوست ]
علاج ضعف بصر از يبوست كه موجب يبس قرنيه يا رقت و قلت روح باصره يا صغر جليديه يا قلت بيضيه گردد و اين اكثر به نحيفان و منهوكان عارض شود در ترطيب بدن كوشند به دستورى كه در علاج امراض يابس دماغى و صداع يبسى و سبل يابس و جهر ذكر يافته .
و بالجمله ملاك امر در علاج آن ترطيب چشم و دماغ و بدن است بتدهين رأس به ادهان مرطبه و سعوط به آنها و قطور آنها در چشم و گذاشتن آنها بر صدغين و اجفان و استعمال اغذيهء مرطبه مانند هندوانه و آلوبالو و مشمش و شربهء مرطبه مثل ماء الشعير به اندك شكر و شكر به آب سرد و استحمام و نديدن به سوى روشنى و چيزهاى براق و اكتحال به شيرهء كاهو و شير زنان و كذا سفيدهء بيضه مرغ كه در ظرف نقره با دستهء نقره خوب حل كرده باشند و يا شير زنان كه با روغن تخم كدو بر هم زده باشند و لعابات ممزوجه به روغن مرطب بارد در چشم و همچنين چكانيدن شير خر در چشم و ريختن آن بر سر و ضماد بادام شيرين بر چشم نوشيدن ماء الجبن ساده و شير تازه دوشيده و دوشيدن شير بر سر و در چشم و سكون و نوم و راحت و سعوطات مرطبه مفيد بود .
و بدانند كه استعمال مبردات مشروبه بنا بر خوف تخدير روح باصره محذورست مگر عند احتياج به سوى او و اغذيهء مرطبه مانند گوشت حلوان و چوزهء مرغ فربه و زردهء بيضهء نيمبرشت و پالك و كدو و شلجم و آش جو خورانند و به آب شيرين نيمگرم غسل كنند و بر سر ريزند و بمياه مرطب كه در آن بنفشه و نيلوفر و خطمى و آرد جو و گل سرخ و برگ بيد جوشانيده باشند نطول كنند و بعد طعام به حمام روند چندان كه عرق نياورد و روغن نيلوفر و روغن كدو بر سر بمالند و روغن بادام و نيلوفر و بنفشه و كدو در بينى و گوش اندازند يا شير دختران به سفيدى بيضه در بينى و چشم قطور كنند و بنفشه و نيلوفر ببويند و شير زنان در چشم چكانند و ماليدن مسكهء گاو بر سر بمداومت و فرو بردن سر در آب شيرين كه بسيار سرد نباشد چشم در آن گشادن چند مرتبه سخت سودمندست و زعفران در شير زنان سوده در چشم كشيدن در اين باب اثر تمام دارد و كذلك اكتحال بدخان روغن بنفشه و دخان روغن گل و اكتحال بسرمهء اصفهانى و مرواريد ناسفته و بسد مدبر به آب گل سرخ و ابريشم محرق نافع است و از جميع مستفرغات و محللات و اشياى يابس و جوع و جماع و رياضت و تعب و حركات نفسانى و اغذيهء مبخره و هواى گرم اجتناب لازم است .
و ايضا در صورت قلت روح با وجود تغذيه باغذيهء مذكوره با مراعات جودت هضم اجتناب از محللات و جماع و غيره اصلاح مزاج بدن و رأس و عين و تقويت معده و كبد و دماغ و عين و شم طيوب مناسبهء مقويه و دوام فرج و سرور و نظر بسبزه زار و دوام اكتحال بسرمهء مربى به آب عوسج يا بعصارهء گل سرخ و آس نافع است و در حالت رقت روح تغذيه باغذيهء غليظه جيد الكيموس مثل هريسه و كله پايچه و گوشت بجه گاو و آشاميدن ماء الشعير يا شبت خشخاش و احتراز از نظر كردن به اشياى محيرهء روح مثل چيزى بسيار روشن براق و خطوط خفى و دقيق و سرخ مناسب بود اكتحال به ابريشم سوخته و مرواريد با سنبل و گلاب و آب عوسج در اينجا نافع است .
و اگر جفاف رطوبت مذكور باشد اكتحال به شير و حكاكهء بادام و مانند آن مفيد .
و گويند كه چون رطوبت در دماغ ظاهر گردد آب باديان تازه در بينى و چشم چكانند .
و اگر با يبوست حرارت باشد تدبيرش به دستورست و استعمال مزورات مبردهء مرطبه مانند ماء الشعير با گوشت بزغاله و ماهى تر تازه و تناول كاهو و خيار و كدو و اسفاناخ .
و اگر با يبوست خلط حاد مجفف باشد اخراج آن نمايند به رفق به مثل ماء الجبن و بعد از آن به ترتيب بكوشند .
و بالجمله علاج ضعف بصر يبسى بسيار دشوارست و لا سيما يبوست كه در طبقه بود علاج او صعب باشد .
و سامرى گفته ضعف بصر كه از مقاسات امراض حاره مىافتد علاج او به شراب و نطول به روغن و شير بر سر و استحمام و ترطيب سائر تدبير كردم پس زائل شد .
و جالينوس گويد كه هر گاه از استقصاى نظر به سوى افتاب بصر ضعيف شود يا باطل گردد بايد كه دواى او از آنچه مقوى چشم بود خالى نباشد و آن هر دواى قابض است .
و بعضى گفتهاند ضعف بصر كه از نظر در آفتاب واقع شود به شراب و خواب طويل علاج كنند و آنجا كه سبب ضعف بصر بسيار گريستن و يا نقاهت باشد روغن بنفشه و روغن نيلوفر در كف پاى ماليدن و استحمام و انكباب سر و چشم بر بخار