و در نسخهء ديگر هلدى مقشر سه ماشه عوض سرمه است و فلفل به جاى دارفلفل و گل درخت نيب در سايه خشك كرده و برابر آن شورهء قلمى آميخته سرمه سا نموده وقت خواب در چشم كشيدن بسبل و ظفره هم نافع است .
و اگر مغز سمندر پهل چهار عدد فلفل سفيد هشت عدد كات سفيد برابر هر دو سنگ بصرى برابر هر سه در آب برگ سرس سحق بليغ نموده تا دو هفته اكتحال نمايند دافع ضعف بصر و مجرب النفع است و كذا مغز تخم سرس سنگ بصرى ماميران اقليمياى نقره شورهء قلمى غنچهء ياسمين هر واحد دو ماشه سرمه يك توله باريك سائيده در چشم كشيدن مفيد ضعف بصر و بياض عين است و سيماب اسرب صبر نبات سفيد توتيا جمله مساوى كافور مشك قدرى سرمه برابر جمله اجزا گرفته سيماب و اسرب را گره داده همه را كهرل كرده اكتحال نمودن براى تقويت بصر اصحاء و اعلاء از اكحال صحيحه مجربه است و كذا سنبل الطيب سرمه هر واحد يك جزو خسته خرما هليله هر دو در خمير گرفته سوخته هر يك نيم جزو به آب كشنيز پرورده مجرب .
و اگر بادنجان سفيد را مجوف كرده در جوف او توتيا چهار قطعه نهند و سر او به دستور بند نمايند و سطح خارج او را از جوانب شرط زده در سايه سه هفته بياويزند تا خشك شود قطعات مذكور برآورده اجزاى ملتصقه ازو بپارچه پاك كنند و باريك سائيده اكتحال نمايند مجرب است .
و بعضى قدما اين دوا را از غير مخفى ميداشتند و در شب يمانى سوخته بست و پنج درم سنگ بصرى مغسول سه درم توتيا زعفران دارچينى هر واحد يك درم سرمه ساخته استعمال نمايند كه در اين باب بارها آزموده است .
و كذا سرمه و توتيا مساوى و مشك اندكى سوده به غايت مجرب است و اغبر لولوى و برود جالينوسى و برود فارسى و كحل روشنائى و شياف جلا و شياف ياسمين و كحل مقوى و كحل تأليف اكمل خان و تأليف حكيم شريف خان و كحل مستعمل شاه جهان پادشاه و كحل حكيم علوى خان و كحل حكيم و اصل خان و كحل بابت واسع خان و كحل مبارك و كحل مازو و كحل بطلميوس و كحل الجواهر همه مفيد است .
و از ادويه منقيه عين از رطوبات رديه و محد بصر شرب روغن تخم ترب و روغن حلبه و روغن نرگس و روغن شبت و روغن مرزنجوش و روغن اقحوان و اكل بادروج و تخم آن و دارچينى و اكتحال به روغن بلسان و خولان و وج و سكبينج و شيطرج و بادروج و عصارهء او و عصارهء قنطوريون دقيق و آب سداب و عصارهء باديان تر يا خشك كرده و آب كرفس و عصارهء حندقوقا و آب شقائق النعمان و بيخ او و خون سنگ پشت و مرارهء او به عسل و آب كبد بريان كه در آن دارفلفل غرس كرده باشند و فلفل سياه و مرارهء ضبع و مرارهء ديك و زهرهء گرگ و زهرهء شترمرغ و مرارهء قبح و زهرهء بز و دماغ بوم و دماغ خطاف و جندبيدستر و دماغ ابن عرس و قلقند و روسختج و قشار كندر و اشق و دارچينى و حب بلسان و آب ترب هر واحد نافع است و تدهين رأس به روغن بادام تلخ نيز منقى رطوبت ردى از چشم و محد بصر است .
انطاكى گويد كه در ضعف بصر بارد به مثل برود حصرم و صبر و كندر علاج كنند بعد از آن اكحال مقوى محد بصر مثل بنفسجى و باسليقون و روشنائى و كذا نطرون و دماغ كلنگ و آب انار و خون كبوتر سفيد در حال ذبح او و بهتر آن است كه از پر بازوى او بگيرند و استعمال نمايند و اكتحال به رطوبت خنافس مزيل جرب و ضعف بصرست و اين كحل نافع است و شرب آن نيز مفيد و نسخهء اين همان است كه در آن زرد چوب و نانخواه است و مذكور شد و خوردن خردل بچقندر نافع بود .
و بولس گفته كه چون زمانه طول كند اشيائى كه به تحريك عطسه و قى بر نهار استعمال كنند و اول اكتحال بكحلى نمايند كه از عسل بسازند بعده به اين دوا بگيرند زعفران چهار قيراط زهرهء كفتار يك نيم درم فلفل هشتاد و پنج عدد عصارهء باديان دو اوقيه اشق يك نيم درم عسل چهار قوطولى با هم حل كرده در ظرف مس بدارند و استعمال كنند و قبل از اكتحال تكميد چشم به آب گرم درياى شور نمايند و سداب و دارچينى و مغز گنجشك و خرگوش و هليون و شم مشك و عنبر و ياسمين و نسرين مقوى بصر است .
علاج ضعف بصر از حرارت مادى يا غير مادى
در مادى تنقيه به فصد قيفال يا حجامت قفا و زلو كنند اگر ماده در سر و چشم باشد و از اكحل اگر مادهء عام در جميع بدن باشد و استفراغ به مسهل صفرا يا طبيخ هليله و حب بنفشه نمايند و عناب و شاهتره به عرق شاهتره جوشانيده شيرهء كاهو شيرهء خشخاش شربت نيلوفر لعاب اسپغول داخل كرده دادن ضعف بصر و سرخى چشم و كذا مطبوخ عناب ده عدد بنفشه پنج درم با ترنجبين ده درم در اين قسم مفيد و كذلك شربت عناب و شربت بنفشه سودمندست و غذا مزورهء ماش به مغز بادام و اسفاناخ دهند و بر اغذيه موافقه اقتصار ورزند و از لحوم و چيزهاى مالح و حريف و اشياى مبخره چون پياز و گندنا و سير و بادروج پرهيزند و ادويهء مبردهء اشكآور چون برود حصرم و عصارهء آمله در چشم كشند .
و اگر با يبوست بود و مريض جوان باشد به شير زنان مضروب به سفيدى بيضه و روغن نيلوفر و آب عصى الراعى و مانند آن سعوط كنند و سعوط طباشير به روغن بنفشه و اكتحال صمغ سماق نيز مقوى و محد بصر و جالى ظلمت اوست .
و اگر آب انار ميخوش بجوشانند تا نصف بماند پس نصف اين نصف باقى عسل منزوع الرغوه اضافه نموده بجوشانند تا مختلط گردند بعده در شيشه كرده بست و پنج روز در آفتاب آويخته بدان اكتحال نمايند همين نفع بخشد و كذا اقاقيا و كذا عصاره ريباس مفيد و آب حصرم اكلًا و كحلًا سودمندست .
و اگر هليلهء سياه نبات مساوى حب بسته اكتحال نمايند ضعف بصر و سرخى چشم را نافع بود .
و اگر آب انار ميخوش سه توله در ظرف نقره بجوشانند تا به نصف رسد پس شهد خالص نيم وزن آب مذكور بياميزند و در آفتاب تا دو ماه بدارند بعده طباشير و لاجورد مغسول هر دو برابر آميخته شب در چشم كشند براى ضعف بصر كه از رقت روح باصره باشد بعد تنقيهء دماغ