گشادن چشم چنان معلوم شود كه پلك بالا بر چيزى درشت ميگذرد و به سبب ايذاى حركت پلك اشك بيرون آيد و درشتى و ناهموارى طبقهاند كور بمعاينه كنندهء آن تيز نمايد و تقدم تدابير موجدهء اسباب مذكوره نيز بر آن گودهى دهد
علاج
اول مرطبات استفاده كنند به اغذيه مرطبه مثل مزورات معمول به اشياى چرب و لحوم خفيف مثل شورباجات و پاچهء بز و گوسفند و پيه مرغ و فالوده متخذ از شير بز جوان اگر با آن تپ نباشد و اشربهء مرطب دماغ مثل خميرهء بنفشه و شربت نيلوفر و تغريق سر به روغنهاى مرطب و ريختن آنها مع شير بر سر و استحمام و قطورات بادهان مرطبه و شير دختران و لعاب اسپغول و جز آن كه در علاج امراض يابس دماغى مفصل مسطور شده و ايضا بهر تبديل مزاج مرطبات مثل آب گشنيز سبز و آب مكو و آب برگ سدا گلاب و بستان افروز همه و يا يكى ازينها به لعاب اسپغول در چشم چكانند و جو تنها به شير بز سوده بر پشت چشم ضماد سازند و شير دختران هر روز به دفعات متواليه در چشم دوشند و بعد حصول ملاست و سكون لذع اگر سببش خلط مالح يا خريف باشد ممسل صفرا دهند و در طبيخ بنفشه و گل سرخ و نيلوفر و مكوه هر يك نه ماشه سپستان شصت عدد عناب بيست عدد مغز فلوس و ترنجبين هر يك هفت توله گلقند چار توله حل كرده روغن بادام هفت ماشه داخل كرده دادن نيز سودمند است و بهتر آن است كه در ماء الجبن نوشانند و قطعهء اسرب بر كف دست يا بر لى بمالند و سياهى او به اندكى روغن بنفشه در چشم كشند و لعاب بهدانه همراه كتيرا و قدرى روغن بنفشه در چشم كشيدن نيز سودمندست و كذا خون بال كبوتر بچه چكانيدن مفيد .
نتو القرنيه يعنى بلند شدن سياهى چشم از سفيدى آن چنان كه بلندى او ظاهر نمايد
سببش در آمدن خلط ريحى است در زير اين طبقه يا ورمى كه حادث مىگردد در آن
علاج
اول تنقيه به مسهل بلغم و حب ايارج نمايند و بعد تنقيه رفاده خرقهء كتان به آب عنب الثعلب و گلاب تر كرده بر چشم نهاده بر بندند و ادويه محلله چون ذرور اصفر و شياف احمر در چشم كشند و به آبهاى گرم روى بشويند و بر بخار او انكباب نمايند و تلطيف غذا كنند و بر اغذيهء ناشفهء خفيفه مثل گوشت تيهو و تذرو و قبج و درّاج و گنجشك اقتصار ورزند و از اكثار غذا و امتلا منع نمايند .
و اگر حرارت در مزاج مريض باشد تسكين آن نمايند .
و اگر مزاج عليل و يا بر اعتدال باشد به روغن مصطكى مع اندكى آب جو مطبوخ مسعوط كنند كه به سرعت زائل كند و چيزهاى قابض چون شادنج و غيره در چشم كشيدن سودمندست و كذلك دارفلفل دو ثلث درم پوست هليله زرد نيم درم اقليمياى فضى زبد البحر هر يك يك درم شادنج مغسول سرمهء اصفهانى هر يك يك نيم درم باريك سائيده بحرير بيخته يك طسوج قرنفل مسحوق در آن داخل كرده مجموع را سحق بليغ نموده بيخته اكتحال نمايند .
و اگر طبيعت مقتضى و حاجت قوى باشد فصد قيفال نمايند .
و بولس گفته كه بعد فصد و تليين طبيعت سداب خشك اقليمياى فضى صمغ عربى مساوى كوفته بيخته در چشم ذرور نمايند و برفادهء محكم به بندند تا آنكه نتو زائل گردد .
بثور عين
بثره كه بر قرنيه افتد سفيد باشد و آنجه بر ملتحمه حادث گردد سرخ بود و اكثر حدوث بثره از صفرا يا از خون صفراوى بود و علامتش درد و ضربان و سرخى و سفيدى چشم و كثرت اشك پس اگر ماده اندك و شيرين باشد وجع كمتر بود .
و اگر ماده بسيار و رقيق و حاد حريف و يا بورتى باشد ضربان و درد بشدت بود و خطر اكثر .
و امين الدوله گفته كه بثره در قرنيه از هر ماده عارض مىگردد و شناخته مىشود مادهء آن از رنگ و وجع و اعراض مخصوصهء آن به حسب زيادتى و كمى و كثرت و قلت رداءت و موضع حصول آن و بثره كه زير قشر ظاهرى از قشور اربعه قرنيه باشد صافى و سياه مينمايد و با درد اندك بود و اين سالم تر است اگر محاذى ثقبه نباشد و آنچه در قشر ثالث افتد سفيد و شديد الوجع دردى مىباشد و آنكه در قشر ثانى بود اغبر و در سفيدى و سياهى و وجع و رداءت متوسط باشد .
بالجمله بثره كه مقابل ثقبه باشد در هر قشرى كه بود ردى است بعد اندمال منع بصارت مىكند به خلاف آنكه محاذى ثقبه نباشد كه اثر وى مانع بصارت نمىشود .
و گويند كه فرق ميان ابتداى بثره و ابتداى قرحه آن است كه بثره بهيئتى در مىآيد كه گويا نقطهء سرخ است و رنگ قرحه در ابتدا سفيد مىباشد و اين مرض مطلقا مخوف است خصوص كه با وجع شديد باشد
علاج
به زودى فصد قيفال كنند و الا حجامت با شرط نمايند و مسهل صفرا دهند و از غذا بر مزورات باردهء متخذه از ماش و كدو و اسفاناخ و خرفه و خيار و كدو اقتصار ورزند و تطفيهء مزاج و تسكين وجع به آشاميدن اشربهء مبرده مثل شيرهء تخم كاهو و شيرهء تخم خرفه با شربت خشخاش يا شربت عناب يا شربت نيلوفر نمايند و بعد فصد شياف ابيض در شير دختران حل نموده و به پاره پنبه كهنه آلوده بر چشم گذارند يا لعاب بزرقطونا و گلاب و آب برگ گشنيز خوب ممزوج نموده در چشم چكانند و يا خرفه به آن تر نموده بر چشم گذارند تا آنكه وجع تسكين يابد .
و اگر وجع شديد باشد قدرى رسوت با مشمه افيون و زعفران محلول به آب كاهو تازه