و ماده كند فضلهء سوداويه و ماده زرد رقيق بلغمى و صفراوى يا دموى است .
بالجمله چون ماده آن غليظ يابس است لهذا اكثر عروض آن بامزجهء يابسه و كحول و در خريف و بلدان يابسه مىباشد .
علاج :
فصد كنند و منضج بلغم دهند يا هر روز اصل السوس باديان هر يك دو درم جوشانيده گلقند عسلى ده درم افزوده بنوشند و بعد نضج تنقيه از مسهل و حب ايارج نمايند و غذا نخوداب مع مغز بادام يا مغز قرطم و گوشت ماكيان و تيهو خورند و از مولدات بلغم و گوشت حيوانات كبار و خرما و حلوا و لبنيات و عدس و ماهى و فواكه تر و بقول و گندنا و پياز و سير و غيره ادويهء مبخره و از طعام غير وقت آن و عشا بپرهيزند و منع ابخره باطريفل و تبيين طبيعت نمايند پس اگر ناخنه رقيق باشد ادويه حاده مثل شياف قيصر و اخضر و وينارجون و شياف علائى و روشنائى و باسليقون كبير در چشم كشند و به رفق و احتياط تمام استعمال نمايند كه در چشم قرحه نيفتد .
و اگر از اين ادويه حرارت در چشم پيدا شود فاصله داده استعمال نمايند و به شياف اسود كه در سبل گذشت تسكين نمايند .
و ايضا اگر ظفره با حرارت بود اقاقيا مغسول چهار درم و سختج دو نيم درم افيون سه ربع درم مر صافى يك درم و ربع به آب باران شياف ساخته اكتحال نمايند .
و اگر حرارت نباشد شياف اخضر بكشند و بايد كه اول بحمام روند يا بر بخار آب گرم سر فرود آرند بعد از آن باكتحال ادويه پردازند تا اثر دوا بيشتر بظهور رسد .
و اگر ديرسا به غايت باريك سائيده و يا كندر سائيده به چشم ريزند در ازالهء ناخنه از مجربات حكيم على است .
و اگر كندر به گلاب يا آب صلايه نموده چند روز صبح و شام در چشم كشند نيز ظفره را زائل سازد و شاخ گوزن در آب سائيده به چشم كشيدن از مجربات بعضى اطبا است و اكتحال شهد خام مع تلخهء بز يا نوشادر مع شكر و يا چرك گوش آدمى به شهد آميخته مفيد بود و كذا اكتحال پهئكرى و نوشادر مساوى سوده يا شوره در آن افزوده نيز عجيب است و از نمك لاهورى يا نوشادر ميل ساخته مدام در چشم كشيدن نيز فايده دارد و قلقديس و مس سوخته و زهرهء بز نر مساوى كوفته بيخته شياف ساخته در چشم كشيدن مجرب شيخ الرئيس است و يا قلقند نوشادر هر يك يك درم صمغ عربى نيم درم كوفته بيخته به شراب كهنه سرشته شياف ساخته به كار برند كه عجيب است و در نسخه قانون نمك لاهورى عوض نوشادر است و يا مس سوخته و قلقند و پوست بيخ كبر و نوشادر و زهرهء بز نر يا گاو به عسل شياف ساخته استعمال نمايند .
و اگر زاج شش جزو قلقديس چهار جزو سائيده به عسل سرشته استعمال كنند ظفرهء رقيق را به سرعت قلع كند و كذا سنگ مقناطيس زنگار اشق هر واحد يك درم زعفران دو درم شهد همچند ادويه باستعمال آرند .
و اگر كندر زعفران هر يك يك درم زرنيخ سرخ نيم درم شياف ساخته به آب گشنيز تازه بكشند همين عمل دارد و سرمه سنگ بصرى هر يك يك درم نبات سفيد پهئكرى هر يك پنج درم نمك لاهورى نيم ماشه هر يك سائيده دو وقت در چشم كشيدن نيز مفيد است .
و اگر نبات چاكسو مقشر پهئكرى بريان سنگ بصرى هر يك يك درم شورهء قلمى هشت درم به آب ليمو سحق كرده شياف بسته در چشم كشند يا خشك ساخته اكتحال نمايند ناخنه را مفيد بود و يا زرد چوب دارچينى داربلد هر واحد يك درم برگ نيب شش درم كوفته بيخته در بول گوساله شش ماهه دو پاس كهرل نموده حب سازند و در سايه خشك نموده وقت حاجت به گلاب سائيده در چشم كشند و اكتحال مغز تخم سرس مغز تخم كهرنى گهونچى سفيد هر يك يك ماشه سنگ بصرى دو ماشه سرمهء سياه سه ماشه فلفل سياه چهار عدد به دستور كهرل كرده براى ناخنه و سبل و رطوبت چشم مفيد است .
و ايضا به قول اهل هند گرد زردچوبه سطبر در ميان دو نان گندم نهاده وصل كرده پختن و زردچوبه براورده با پهئكرى سائيده در چشم كشيدن نيز مفيد ناخنه است و بيخ آگ به آب سائيده در چشم كشيدن و يا آب پياز سرخ چند روز در چشم كشيده باشند و يا بيخ بسكهپه و سفيده در آب سائيده به چشم كشند و شياف اسود كه شياف و يزج نيز گويند و كحل ياسمين و شياف كه در آن گل كنجد و مغز تخم كهرنى است و اين كحل كه به جهت ناخنه بتجربه حكيم ذكاء الله خان رسيده نيز در اين باب از مجربات راقم است نوشادر سه ماشه شورهء قلمى يك توله تخم سرس فلفل گرد هر واحد دوازده عدد توتياى سبز و سرخ باريك سائيده در چشم كشند و دواى پوست بيضه مطبوخ به سركه كه در سبل گذشت در اين مرض مجرب محمد زكريا است و برود حصرم و حب رمد و حب كه سبل را نافع است و دوايى كه سبل را نافع است و دوايى كه ضعف بصر را هم مفيد و ذرور كه بجرب نيز سودمند و شياف پهولى و شياف احمر حاد و شياف دهنه فرنگ و شياف عجيب و كحل مفيد سبل و ضعف بصر همه ناخنه را مفيد و اكثر اين نسخها در رمد و بياض چشم مذكور است .
و فيلغريوس گفته كه اگر ظفره سرخ قريب العهد و يا سبز باشد بايد كه تكميد به آب نمك نمايند و استعمال ضماد آرد باقلا و افسنتين و زوفا و فودنج و پوست ترب و مويز منقى كنند و ظفرهء مزمن سياه را ضماد بانجير فربه نيكوست .
و انطاكى گويد كه علاج ظفره مانند علاج سبل است و كذا باقى احكام آن و آب آس كه در آن صبر حل كرده باشند مجرب است و كذا دخان كندر و مر و ميعه و قطران مساوى و مثل نصف يكى از آن هر واحد از شب و زنگار حديدى و راسخت و سرگين موش و نمك سوخته بسيار مجرب است .
و ايضا از ادويه نافع ظفره اكتحال آب آس تازه و يا خاكستر آس در نمك اندر آنى و يا اصل السوس و يا عصارهء آن و يا زبل خفاش و يا سرطان بحرى محرق به غسل يا بنمك و يا اقاقيا و يا سقمونيا و يا گل كلم برى در خرقه بسته سوخته سائيده به عسل آميخته و يا پشك موش سوده به عسل و يا صداى حديد و يا خبث الحديد و يا آب انار ترش و يا انار ترش مع پوست و شحم و دانه كوفته آبش افشرده به عسل پخته تا مثل مرهم گردد و يا