غليظ شياف احمر حاد و اخضر و باسليقون به عمل آرند .
و گويند كه فصد عرق جبهه و عرقين ماقين يك دفعه سبل غليظ را نافع است و تضميد و اكتحال شياف احمر لين و اين شياف اسود در اين باب مجرب مؤلف است بگيرند قرنفل افيون هر واحد يك درم حضض مكى شب يمانى هر واحد سه درم آب برگ نيب آب برگ املى آب برگ گوبهى هر يك نيم پاو ادويه كوفته بيخته در كاسه روئين انداخته با دستهء چوب نيب كه فلوس در سرش نشانده باشند خوب حل نمايند تا غليظ شود شيافها بسته نگهدارند و يك شياف به آب سائيده در چشم كشند و بالاى چشم نيز طلا سازند .
و اگر در كراهى آهنى بدستهء آهن حل نمايند تا كه قابل حب بستن گردد حب بسته به كار برند ميشايد و ذرور هندى نيز معمول است و هنگامى كه ماكيان بيضه دهد همان ساعت پوست بيضه گرفته در سركه تند بسيار بجوشانند و بگذارند ده روز پس صاف كرده در سايه نمايند و نرم سائيده اكتحال كنند كه مجرب است و اكتحال برادهء مس كه در بول خيسانيده باشند و كذا كحل رمادى با مثل اومارقشيشا از مجربات بوعلى سينا است .
و اگر برادهء نحاس يك شبانه روز در بول كودك تر كرده به آب پروردهء ابقر شسته و اصل السوس هر دو برابر در سنگ سماق سحق بليغ نموده به كار برند حاجت به تنقيه نيفتد و آنجا كه خارش رنج دهد از انزروت مدبر صمغ عربى هر واحد يك درم نبات چهار چند و نيمهء نبات طباشير و سماق چهار حصه نبات به گلاب صلايه كرده كحل سازند و شياف سماق كشند و از ادويه مركبه شياف اصطفطيقان و شياف اخضر و شياف متحج كه دواى مقناطيس است و شياف شب و جلنار و روغن كه در آن صابون است و حب هندى و حب سبز و حب رمد و كحل سبل مجرب ذكاء الله خان و كحل مجرب حكيم شريف خان و شياف زنگار و شياف دهنهء فرنگ و شياف وسخ الاذن و شياف دهنهء فرنگ و شياف ياسمين و كاجل و كحل الجواهر و اغبر لولوى و برود حصرم همه براى سبل مفيد است و نسخهاى اينها در رمد و ظفره و اكثر در بياض عين و نزول الماء مذكوراند و استعمال شياف كه از شب و گلنار و عصارهء لحيه التيس و نمك اندرانى و عصارهء حصرم خشك كرده در صمغ سماق محلول ساخته باشند مجرب رازى است .
و از ادويه مفرده تناول و اكتحال جوزبوا و انيسون و كباش قرنفل و شراب اسارون .
و سعوط عصارهء قثاء الحمار هر دو خشك كرده سوده آميخته كه فعل عجيب دارد و كذا انزروت و شكر طبرزد و زعفران باريك سائيده و كذا انزروت مربى به شير خر هفت بار خشك كرده سائيده و كذا صنوبر محرق مغسول و خولان كوفته بيخته آميخته كه عجيب الفعل است و كذا تخم بليله سوده به عسل و كذا قلقطار نافع سبل است .
و اختلاط حماض اترج و يا زنگار و يا نمك و يا مشك در ادويهء سبل مقوى فعل آنها است .
و بعضى مجربين مىنويسند كه اگر زنگار در شير دختران و سركه و شهد در ظرف مسى خوب بسايند تا كه غليظ شود پس خشك كرده استعمال كنند بسبل و دمعه و ظفره نفع بخشد و بياض را قلع كند و كذلك اكتحال زعفران توبال حديد مساوى نوشادر ربع آن در دفع سبل و بياض مجرب است .
و گويند كه اكتحال بانيسون منجمله نافعات سبل مزمن است از جهت تحليل مادهء آن و نوشادر سوخته و شب يمانى سوخته نيز براى سبل مجرب نوشته .
و در بياض استاد مرحوم مرقوم است كه سنگ بصرى و هليله تكلان به آب شبينه در چشم كشيدن مفيد است و دوام بوئيدن مرزنجوش و عنبر نافع است و در سبل يابس قبل از اكتحال دوا و بعد آن رفتن بحمام و انكباب بر بخار آب گرم لازم شناسند و بر طيب دماغ كوشند به دستورى كه در صداع سوداوى مذكور شد و اكحال مرطبه به كار برند و در صورت عروض حرارت در سبل با خستهء هليله اكتحال بايد نمود .
و ايضا در سبل كه با حرارت و درد باشد اين شياف اسود به كار برند سفيداب پنج درم اقاقيا مغسول سه درم سنبل يك درم مر نيم درم زعفران چهار دانگ باريك سائيده و به آب شياف سازند و عند الحاجه در چشم كشند و كافور و افيون ببويند و بعد از تسكين حرارت معاودت نمايند به ادويه حاده و شياف احمر لين و ذرور اصفر صغير به كار برند و بعد از آن اطر حماطيقان و ذرور اصفر كبير پس شياف اصفر و اخضر و كحل غريزى و باسليقون و روشنائى استعمال نمايند و يا آب انار ميخوش يك جزو شهد كف گرفته ربع جزو آميخته در شيشه كرده بيست روز در آفتاب بدارند و در ظرف مس كرده استعمال نمايند .
و آنجا كه با سبل رمد حار عارض شود هيچ داروى سرد مثل شياف ابيض و ذرور ملكايا و اضمدهء بارد استعمال نكنند و بر تنقيهء سر و بدن و جذب ماده باسفل و اكتحال شادنج مغسول قناعت ورزند و زرده تخم مرغ بر پشت چشم نهند و ذرور اغبر بكشند .
و ايضا تا كه رمد زائل نگردد از ادويهء حاد احتراز نمايند و دوايى كه رمد و سبل هر دو را مفيد بود مانند شياف سماق به كار برند و شياف مذكور در حالت كثرت حكه نيز مجرب است .
و اگر با خارش شديد بود هيچ چيز مثل سماق فقط يا به اندكى انزروت و صمغ نيست .
و به قول محمد زكريا تعاهد فصد دست و پيشانى و اسهال و ترك تناول تمر و حلوا و اجتناب از شراب و سكر و مداومت حمام بر خلاى معده اگر بدن ممتلى نباشد و اكتحال به شياف اخضر و اسهال در هر ماهى دو مرتبه به طبيخ افتيمون در اين مرض مىبايد و سبل كه از تدابير مذكوره زوال نپذيرد و غليظ و مزمن و مستحكم باشد و منع بصارت نمايد بعد تنقيهء بدن بدستكار هوشيار رجوع نمايند كه بآهن قطع كند .
و به قول بعضى شياف قلقند به نسخهء حاوى صغير و شياف ساهر و شيافى كه در آن قلقطار و زنجار هر يك سه درم است در چند روز سبل غليظ را رقيق و فانى مىكند و از نقطهء آن به حديد بى نياز ميسازد و در اين مرض
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 386
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٣٨٦