ثابت برودت مضعف عصب و روح است يا رطوبت باكه مرخى كمتر از ارخاى رطوبت فاعل فالج و نمدار رعشه بمشائخ و كسانى را كه ادمان شرب شراب كنند و يا آب سرد بسيار خورند اكثر حادث شود و رعشه جوانان را كمتر افتد مگر كسى را كه شراب صرف قوى بسيار خورد و يا امتلاى طعام بافراط بود و رياضتت نكند و صعب ترين رعشه آن است كه ابتدا از نب چپ كند .
تشخيص اسباب رعشه
چنان كنند كه به بينند اگر مريض پير باشد سببش پيرى باشد و اين علاج نپذيرد و الا بپرسند كه رعشه گاهى عارض مىشود يا ثابت و دائم مىماند اگر احياناً ظاهر گردد از اعراض نفسانى مثل خوف و غم و غضب و فرح و غيره باشد .
و اگر ثابت بود از تقدم عروض امراض يا كثرت جماع يا شرب شراب كثير يا آب سرد بسيار يا در غير وقت او يا فرط استعمال ادويهء بارد يا رسيدن سردى شديد يا زخم يا گزيدن جانور زهردار يا سوختن از آتش سؤال كنند پس اگر تقدم امراض بيان كند و با آن ضعف موجود باشد يا سببش نقاهت بود .
و اگر مريض بديگر سببى از اين اسباب اقرار كند سبب رعشه همان باشد .
و اگر كدامى سبب از اسباب مذكوره نباشد حال تقدم عروض تخمهها و ترك رياضت بپرسند اگر باشد سبب رعشه سدهء خلط غليظ بود و الا به سوى عضو مرتعش نگاه كنند اگر لاغر باشد و روغن كه بر آن بمالند به زودى جذب كند سببش يبوست باشد و گر نه سبب رعشه اجتماع خلطى بارد يا حار باشد پس فرق در خلط بارد و حار از علامات مخصوصهء هر يك نمايند .
علاج :
ايلاقى و جرجانى گويند كه در جمله انواع رعشه سواى يسبى و ضعفى گرسنگى و تشنگى و رياضت و استفراغ رطوبت و شستن در آب درياى شور و آب معادن نافع بود و هر گاه در رعشه احتياج تنقيه افتد جلدى در استعمال ادويهء قويه نكنند كه باعث ايمان قوت گردد بلكه برفق و تدريج از ضعيف تقوى گرايند و بهمهء وجوه حفظ قوت مريض مرعى دارند و در همه اقسام بيشتر عنايت به طرف مؤخر سر مصرف و دارند و كثرت فصد و جماع ضرر دارد و غذا سريع الضم دهند و شراب و آب سرد مضر است و بهترين ابها و قليل الضرر در اين مرض آب بارانست .
و اگر در آن گلو زبان يا گل آن تر كرده عرق كشيده بنوشند بهتر باشد .
علاج رعشهء بارد
اگر به سبب سوء مزاج بارد ساذج عصب باشد بهر تسخين مزاج آنچه در علاج امراض عصبى بارد گذشت به عمل آرند و استعمال معاجبين حارّه و اغذيه و ادويهء گرم مثل ماء الاصول بادهان حاره و ماش به روغنهاى گرم قوى خصوص روغن قسط و ناردين و روغن كلكلانج نافع و غسل به آب بحر و آب چشمهاى گرم مثل كبريتى و نطرونى و زرنيخى و قفرى و پخش و مالش شديد عضو نيز مفيد و تعريق بحلوش كثير در خانهء گرم حمام و در افتاب گرم و تغذيه بنخوداب مع شبت و زيره و فلفل و خوردن عسل مصفى بمغز حب البطم و مغز حبهء الخضرا و مغز چلغوزه نافع بود و حلتيت به ماء العسل سودمند است و خوردن بيخ سوسن سوده سه ماشه با عسل يك توله و مالش روغن دارچينى النفع است و شربت اسطوخودوس ارجاع عصب و رعشهء بارد در انافع است و رعشه كه از آب سرد افتد تكميد بنطرون و خردل و مالش به روغن قسط نيز آن را مفيد بود و آنچه از رسيدن سردى شديد بود روغنهاى گرم چون زيت كه در آن جندبيدستر و عاقرقرحا و حلتيت حل كرده باشند بر عضو ماليدن هم سود دارد .
و اگر سبب رعشهء بارد رطوبت مرخى يا سدهء خلط غليظ بلغمى باشد كه مجارى قوت محركه را مسدود سازد هر چه از تنقيه و تعديل در علاج امراض عصبى بلغمى مذكور شد استعمال نماند و استفراغ ماده به تدريج كنند مثلًا به ماء الاصول اول ماء الاصول به روغن بيدانجير و ديگر ادويهء مسهله سر دارو ساخته بدهند بعده حب شيطرج و حب منتن و بعد از آن اگر احتياج باشد ايارجات كبارگاه گاهى دهند و گاهى در رعشه و استرها مسهل از بنفشه اصل السوس تخم خطمى بيخ باديان بيخ كاسنى عنب الثعلب قنطوريان دقيق غاريقون سفيد هر يك شش ماشه گاو زبان اسطوخودوس بسفايج فستقى هر يك هفت ماشه موير منقى دو توله انجير زرد پنج دانه سناى كمى يك و نيم توله گل سرخ يك توله مغز تخم قرطم يك و نيم توله شب در عرق شاهتره و عرق گاو زبان و عرق پعنب الثعلب هر يك پاو اثار گرم نموده تر كرده صبح جوشانيده صاف نموده مغز خيارشنبر شش توله شكر سرخ چهر توله گلقند چهار توله روغن گاو شش ماشه افزوده ميدهند غذا و پهر نخوداب شب شله و به جاى آب عرق عنب الثعلب و گاو زبان و بعد تنقيه اصلاح مزاج بمعاجين مسخن مقوى اعصاب نمايند .
و اگر از صبر و جندبيدستر حب ساخته يك درم يا به قدر قوت مريض بدهند نافع آيد و يا جا و شير و فلفل هر يك به قدر پنج حبه يا يك و نيم اوقيه شربت عسل بدهند و ليسيدن جندبيدستر سه ماشه در عسل يك توله تا جهل روز متواتر بعد تنقيهء بدن در انواع عادى بسى مفيد است حتى كه استيصال ماده ميكنن و همچنين حلواى بلادرى و حب ازاراقى و معجون آن و استعمال حوگراج و شربت عسل نيز مفيد است و روغن قسط و نردين و زنبق كه در آن جندبيدستر و فرفيون آميخته باشند ماليدن و در طبيخ كفتار و خرگوش و روباه يا آبزن علوى خان نشانيدن نافع .
و اگر قسط تلخ جندبيدستر فرفيون فلفل سياه كوفته بيخته به روغن مناسب آميخته بر عضو مرتعش و مخرج عصب او در شب وقت خواب طلا نمايند و صبح بشويند براى رعشه بلغمى مفيد .
و از روفس منقول است و بعض سلاطين در مجريات خود از بعضى اطبا نقل كرده كه خوردن جوز تازه در ازالهء رعشه مجرب است و كذلك شرب روغن سداب به قدر پنج درم در حمام .
اقوال حذاق :
[ سويدى ]
سويدى مينويسد