متشنجه و سر به غايت سودمند است .
و اگر به بست چكتى دنبه شق كرده بر موضع تشنج لزوم نمايند و بگذارند تا گنده شود پس تجديد آن كنند براى تشنج يبسى و ايذائى مجرب است و قيروطى معمولى مفيد و اكاسن بيل در روغن كنجد و آب پخته بر عضو متشنج بستن عجيب الاثر است و بنفشه و گل نيلوفر و خطمى و گل سدا گلاب و گل گرهل و برگ بيد ساده و كنپ بيد و جو مقشر هر يك نه توله گل حنا يك و نيم پاو آل هندوانه و خيار و كدو هر يك پنج اثار آب درياى شيرين ده آثار جوش خفيف داده آبزن نمايند در روزى چهار پنج بار بعده روغنهاى مرطبه مالند .
و اگر ادويه مرطبه در گلاب جوشانيده آبزن كنند نافع بود و همچنين آبزن از تخم خطمى خبازى گل خطمى گل خبازى غنچه گل سرخ گل بنفشه هر يك پنج مثقال برگ عنب الثعلب برگ كدو يا جراده آن و جراده خيار برگ بيد برگ خبازى برگ خطمى هر يك ده مثقال جو مقشر دو كف در آب جوشانيده صاف كرده استعمال كردن و بعد خروج از آن روغن پايچه يا روغن بنفشه بادام بر بدن ماليدن و آبزن علوى خان و ضماد ايشان نيز انفع است و جلوس در آبزنات وقتى جائز است كه تپ نباشد .
و اگر تب باشد بتر طيب شديد دماغ و عصب و عضلات علاج كنند و مروخات شديد ارطيب اختيار نمايند و در خانه سرد سكونت كنند و عناب گل بنفشه تخم كاسنى سپستان جوشانيده صاف نموده لعاب اسپغول و بهدانه شربت نيلوفر داخل كرده بياشامند .
و گويند كه از آب نيلوفر كه در آن شربت نيلوفر حل كرده باشند هيچ چيز سريع تر در تر طيب نيست و هر گاه در آن ادويه نقوع مشمش تر كرده باشند قوى گردد غذا شورباى پايچه گوسفند و بزغاله و اسفاناخ به روغن بادام شيرين و فالوده و حريره نشاسته گندم و نبات و روغن بادان و مزورهء مالش با مغز بادام و كدو و پالك و خرفه و سرمق به اندك برگ كاهو و كشنيز تازه و يا گوشت گوساله بالقول مذكوره دهند و بيضه نيم برشت و شورباى حلوان و چوزهء مرغ ببادام و پسته و غيره هر چه مرطب باشد استعمال نمايند و تشنج يابس كه از جمود رطوبت باشد علاجش سواى تنقيه همانست كه در تشنج امتلائى گذشت .
اقوال مهره :
[ سويدى ]
سويدى گويد كه در تشنج يابس تدهن و ضماد زوفاى رطب تنها و به شحم و مذهن روغن كنجد و ضماد كنجد سوده و يا لعاب بهدانه و روغن بادام بر قفا و غذا بشعير مقشر و شكر و شرب شراب ريحانى ممزوج به آب بسيار هر واحد نافع تشنج يابس است .
[ صاحب حاوى كبير ]
صاحب حاوى كبير گويد چيزى كه در تشنج يابس خلاصى بخشد اين تدبير است كه در آب و روغن نيمگرم نشينند و حلق موى سر كنند و به آبها و لعابات مع اشياى ملينه ضماد نمايند و در خانه بارد كه در آن عرق نيايد سكونت و بر مثل بنفشه و نيلوفر خواب كنند و روغن بنفشه و مغز ساق گاو و پيه ماكيان و موم سفيد همه بر آتش بگذارند و شير زنان يا شير خر چندان بر آن چكانند كه احتمال تشرب آن ننمايد پس بر سر و فقار گردن و اعضاى متشنجه بمالند و هر گاه در اين قيروطى روغن كدو يا آب او و روغن نيلوفر يا آب او افزايند قوى تر گردد .
[ عيسى ]
عيسى گويد كه تشنج يبسى به نميتواند شد و بهر حال معالجه به اين طور نمايند كه به شير خر مضروب به روغن بنفشه نطول سازند و به شير دختران و روغن نيلوفر و روغن كدوى شيرين سعوط كنند و در آبى كه در آن بابونه و بنفشه و برگ كنجد و برگ نيلوفر اكهو جوشانيده باشند نطول كنند و مريض را در ظرف پر از روغن كنجد نيمگرم بنشانند و ترطيب زبان او دائم به لعاب بزرقطونا و لعاب بهدانه و روغن كدو و آب انار شيرين نمايند و ضماد مرتب از آرد جو و خطمى و بنفشه و شير زنان بر سر كنند .
و اگر قبض طبع باشد خيارشنبر و انجير را در آب بپزند تا به قوام آيد و بر آن روغن بادام انداخته بنوشند و يا حقنه لينه استعمال كنند و اگر طبع قبض نباشد و تپ موجود بود ماء الشعير مطبوخ به ماء القرع بنوشند و اگر تپ نباشد شير خر با شكر و روغن بادام شيرين بياشامند و بر موضع متشنجه آب مطبوخ بزر كتان و ريشه خطمى و اصل السوس و بابونه و پوست كدو و نيلوفر و جو مقشر نيمكوفته بريزند و مداومت استعمال شورباى چرب و آبزن و روغن و اغذيه مرطبه و شراب اندك ممزوج به آب بسيار نمايند .
[ شيخ ]
شيخ ميفرمايد كه اگر تشنج از يبوست باشد علاجش صعب است و اوفق علاج او آبزن و مالش روغن مرطب عقب آن است به مرات اگر تپ نباشد به نحوى كه فتره البته نكند و به تدهين جميع مفاصل تعهد نمايند .
و اگر تپ نبود آبزن از شير سازند و الا از آبى كه در آن برگ بيد و كشك جو و بنفشه و نيلوفر و كدو و خيار پخته باشند و يا آبزن جمله از آب كدو يا آب خيار و يا كل آبزن از گلاب كه در آن چيزى از اين اشيا پخته باشند و بر مفاصل و بر منابت عضلات روغنها استعمال كنند و تغريق بعد تعريق مع عنايت به دماغ بسيار و ترطيب بدانچه در ترطيب دماغ معلوم شده بايد كرد و شير تازه خوب بنوشانند اگر تپ نباشد و ماء الشعير و ماء القرع و آب هندوانه و جلاب اگر تپ باشد يا نباشد .
و اگر به چيزى از اين اشيا اندك شراب ابيض رقيق براى تنفيذ ممزوج سازند بهتر باشد و همچنين آب او ممزوج به اندك شراب كنند و بايد كه برين علاج مداومت نمايند به غير تحريك يا لزوم رياضت .
و اگر ممكن باشد همه بدان او را در روغن نيمگرم غرق سازند و بمرطبات از ادهان و عصارات سعوط كنند و ترطيب رأس او بمرطبات مذكور سازند و بايد كه شب وقت خواب لعاب بزرقطونا و روغن گل يا بادام استعمال كنند و خوردن ترنجبين ايشان را نافع است و خصوصا اطفال را .
و اگر نتوانند مرضعات را دهند .
و اما غذاى اصحاب تشنج يابس همه آنچه ترطيب و تليين كند و جميع حرير باى چرب نرم معمول از آش جو و روغن بادام و شكر سفيد باشد و ماء اللحم متخذ از گوشت بچه بز ميش و بچه بز و گاهى در آن بقول مرطبه كه اذيت بشكند داخل كنند اگر در آنجا حرارت باشد و اگر شراب اندك